Η αρχαία Ολυμπία, το ιερό του Δία

Η Ολυμπία βρίσκεται στη δυτική Πελοπόννησο, τη μεγάλη χερσόνησο στο νότο της Ελλάδας. Είναι σε μια πράσινη κοιλάδα, εκεί που ενώνονται δύο ποτάμια, ο Αλφειός και ο Κλαδέος, κάτω από έναν μικρό λόφο, το Κρόνιο. Οι περισσότεροι αρχαιολογικοί χώροι της Ελλάδας είναι ξεροί και πετρώδεις, αλλά η Ολυμπία είναι γεμάτη δέντρα. Άνθρωποι ζούσαν σε αυτή την κοιλάδα πολύ πριν χτιστούν ναοί, από το 4000 π.Χ. περίπου. Από τον 10ο αιώνα π.Χ. περίπου, έγινε ένας τόπος όπου οι άνθρωποι λάτρευαν τον Δία, τον βασιλιά των θεών.

Η καρδιά της Ολυμπίας ήταν η Άλτις, ο ιερός χώρος του Δία. Το όνομά της βγαίνει από την τοπική μορφή της λέξης ἄλσος, που σημαίνει άλσος: ένα μικρό δάσος. Ένας τέτοιος τόπος λέγεται ιερό, γιατί ανήκει σε έναν θεό. Μέσα στην Άλτη υπήρχαν ναοί, αγάλματα και μικρά κτίρια γεμάτα πολύτιμα δώρα. Κοντά στο κέντρο ήταν ο μεγάλος βωμός, ο βωμός του Δία, όπου οι άνθρωποι πρόσφεραν θυσίες στον θεό. Κάθε τέσσερα χρόνια, Έλληνες από πολλές πόλεις έρχονταν εδώ για τη γιορτή του Δία και τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Στο νότιο μέρος της Άλτης ήταν ο ναός του Δία. Τον σχεδίασε ένας αρχιτέκτονας από τη γειτονική πόλη Ήλιδα, ο Λίβων. Το χτίσιμο άρχισε γύρω στο 470 π.Χ., και ο ναός τελείωσε γύρω στο 456 π.Χ. Ήταν ο μεγαλύτερος ναός σε όλη την Πελοπόννησο. Χτίστηκε σε δωρικό ρυθμό, με 6 κίονες σε κάθε άκρη και 13 σε κάθε πλευρά. Κάθε κίονας είχε ύψος πάνω από 10 μέτρα. Οι χτίστες χρησιμοποίησαν μια ντόπια πέτρα γεμάτη μικρά κοχύλια. Τη σκέπασαν με λευκό κονίαμα από σκόνη μαρμάρου, για να μοιάζει με μάρμαρο.

Ψηλά, σε κάθε άκρη, στο τρίγωνο κάτω από τη στέγη που λέγεται αέτωμα, υπήρχαν μεγάλα μαρμάρινα αγάλματα. Το ανατολικό αέτωμα έδειχνε μια αρματοδρομία από έναν μύθο, ανάμεσα στον ήρωα Πέλοπα και τον βασιλιά Οινόμαο, με τον Δία όρθιο στη μέση. Το δυτικό αέτωμα έδειχνε μια άγρια μάχη ανάμεσα στους Λαπίθες και τους Κενταύρους, πλάσματα μισά άνθρωποι και μισά άλογα, με τον θεό Απόλλωνα στο κέντρο. Μικρότερες σκαλισμένες πλάκες, οι μετόπες, έδειχναν τους δώδεκα άθλους του ήρωα Ηρακλή.

Μέσα στον ναό καθόταν το πιο φημισμένο άγαλμα της Ολυμπίας. Το έφτιαξε ο γλύπτης Φειδίας από την Αθήνα, γύρω στο 430 π.Χ. Είχε ύψος περίπου 12 μέτρα, όσο ένα τετραώροφο σπίτι. Ο Δίας καθόταν σε έναν θρόνο. Στο δεξί του χέρι κρατούσε ένα μικρό άγαλμα της Νίκης, της θεάς της νίκης. Στο αριστερό του χέρι κρατούσε ένα σκήπτρο με έναν αετό στην κορυφή, και στο κεφάλι φορούσε ένα στεφάνι από ελιά. Το άγαλμα ήταν χρυσελεφάντινο: ένας ξύλινος σκελετός ήταν σκεπασμένος με λεπτές πλάκες από ελεφαντόδοντο για το δέρμα, και από χρυσάφι για τα ρούχα και τα μαλλιά. Οι άνθρωποι το μετρούσαν ανάμεσα στα Επτά Θαύματα του κόσμου.

Ο Φειδίας δούλευε σε ένα εργαστήριο, λίγο δυτικά από τον ναό. Ήταν χτισμένο στο ίδιο μέγεθος με την αίθουσα μέσα στον ναό, για να βλέπει πώς θα έδειχνε το άγαλμα. Μέσα και γύρω από το εργαστήριο, οι αρχαιολόγοι βρήκαν πήλινα καλούπια και εργαλεία, ακόμα και ένα μικρό κύπελλο με το όνομα του Φειδία. Αργότερα, οι χριστιανοί έχτισαν μια εκκλησία πάνω στο εργαστήριο, και οι τοίχοι της στέκονται ακόμα.

Το ίδιο το άγαλμα χάθηκε. Το πήγαν στην Κωνσταντινούπολη, και πολλοί ιστορικοί πιστεύουν ότι κάηκε εκεί σε μια φωτιά, γύρω στο 475 μ.Χ. Ξέρουμε πώς ήταν από παλιά νομίσματα και από τον Παυσανία, έναν ταξιδιώτη που το περιέγραψε τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Η Ολυμπία είχε πολλά άλλα κτίρια:

• Τον ναό της Ήρας, χτισμένο γύρω στο 600 π.Χ., έναν από τους πιο παλιούς ελληνικούς ναούς αυτού του είδους. Οι πρώτοι του κίονες ήταν ξύλινοι.
• Μια σειρά από μικρούς θησαυρούς κάτω από τον λόφο του Κρόνου, όπου οι ελληνικές πόλεις φύλαγαν τα δώρα τους στον θεό.
• Το στρογγυλό Φιλιππείο, που το έχτισε ο βασιλιάς Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας μετά τη νίκη του στη Χαιρώνεια, το 338 π.Χ.
• Την παλαίστρα και το γυμνάσιο, όπου προπονούνταν οι αθλητές, το στάδιο, και το Λεωνίδαιο, έναν μεγάλο ξενώνα για σημαντικούς επισκέπτες.

Μετά την αρχαιότητα, οι σεισμοί έριξαν τους κίονες του ναού του Δία, και οι πλημμύρες των ποταμών σκέπασαν τα ερείπια με λάσπη και άμμο. Ως τον 7ο αιώνα μ.Χ., οι άνθρωποι είχαν φύγει από τον τόπο. Το 1830 η Ελλάδα έδωσε στη Γαλλία μερικές μετόπες που βρήκαν Γάλλοι επιστήμονες, και σήμερα βρίσκονται στο Λούβρο, στο Παρίσι. Το 1875 Γερμανοί αρχαιολόγοι άρχισαν να ανασκάπτουν όλο το ιερό, και δουλεύουν ακόμα εδώ μαζί με Έλληνες αρχαιολόγους.

Σήμερα το μουσείο δείχνει τα αγάλματα από τα αετώματα και τις μετόπες του ναού, τη Νίκη που πετάει, έργο του Παιωνίου γύρω στο 420 π.Χ., και ένα άγαλμα του Ερμή που βρέθηκε στον ναό της Ήρας και συνήθως αποδίδεται στον Πραξιτέλη. Η Ολυμπία είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1989. Το 2007 μεγάλες πυρκαγιές έκαψαν τους λόφους γύρω της, αλλά τα αρχαία μνημεία δεν έπαθαν ζημιά.