Η αρχαία ελληνική κεραμική: μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία

Στην αρχαία Ελλάδα, σχεδόν κάθε σπίτι χρησιμοποιούσε πήλινα αγγεία. Οι άνθρωποι φύλαγαν μέσα τους νερό, κρασί και λάδι, και μαγείρευαν, έτρωγαν και έπιναν με αυτά. Ο ψημένος πηλός λεγόταν στα αρχαία ελληνικά κέραμος. Από αυτόν βγαίνει η λέξη «κεραμική».

Στην Αθήνα, πολλοί κεραμείς δούλευαν σε μία συνοικία, τον Κεραμεικό, τη «γειτονιά των αγγειοπλαστών». Πήγαν εκεί επειδή το μικρό ποτάμι Ηριδανός είχε καλό πηλό στις όχθες του. Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας έλεγε μια άλλη ιστορία για το όνομα: έναν ήρωα που λεγόταν Κέραμος. Ο κεραμέας, ο κεραμεύς, έπλαθε τον βρεγμένο πηλό πάνω σε έναν δίσκο που γύριζε, τον τροχό. Μετά ο αγγειογράφος, ο ζωγράφος, διακοσμούσε το αγγείο με επίχρισμα, έναν πολύ λεπτό, υγρό πηλό. Τα ελληνικά αγγεία δεν έχουν σμάλτο όπως τα σημερινά πιάτα: η λάμψη τους έρχεται από αυτό το επίχρισμα.

Στο τέλος, τα αγγεία έμπαιναν σε έναν πολύ ζεστό φούρνο, το καμίνι, την κάμινο. Το ψήσιμο είχε τρία στάδια. Πρώτα έμπαινε αέρας και όλο το αγγείο γινόταν πορτοκαλοκόκκινο. Μετά ο κεραμέας έκλεινε το καμίνι και το γέμιζε καπνό, έτσι όλο το αγγείο γινόταν μαύρο. Στο τέλος έμπαινε ξανά αέρας. Ο χοντρός πηλός ξαναγινόταν πορτοκαλί, αλλά το λεπτό επίχρισμα έμενε μαύρο και γυαλιστερό.

Ο πρώτος μεγάλος ρυθμός ήταν ο μελανόμορφος. Ο ζωγράφος σχεδίαζε τις μορφές με επίχρισμα, έτσι μετά το ψήσιμο ήταν μαύρες πάνω στον πορτοκαλί πηλό. Μετά χάραζε λεπτές γραμμές μέσα στο μαύρο με ένα αιχμηρό εργαλείο. Οι γραμμές αυτές έδειχναν μάτια, μαλλιά, μύες και τις πτυχές των ρούχων. Κάποιες φορές πρόσθετε λίγο βυσσινί ή λευκό χρώμα.

Τον 7ο αιώνα π.Χ., η Κόρινθος ήταν η πρώτη πόλη στην κατασκευή και στο εμπόριο ζωγραφισμένων αγγείων. Τα κορινθιακά αγγεία δείχνουν συχνά σειρές από ζώα, όπως λιοντάρια και πουλιά. Τον 6ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα ξεπέρασε την Κόρινθο, και τα αθηναϊκά μελανόμορφα αγγεία ταξίδεψαν σε όλη τη Μεσόγειο. Πολλά από αυτά βρέθηκαν σε ετρουσκικούς τάφους στην Ιταλία.

Ένα είδος αγγείου κράτησε το παλιό στιλ για πολύ καιρό. Στα Παναθήναια, τη μεγάλη γιορτή της θεάς Αθηνάς, οι νικητές των αγώνων έπαιρναν μεγάλα αγγεία, τους ἀμφορεῖς (αμφορείς), γεμάτους λάδι. Αυτοί οι αμφορείς-έπαθλα δείχνουν την Αθηνά με το δόρυ και την ασπίδα της. Οι ζωγράφοι τους διακοσμούσαν με τον μελανόμορφο ρυθμό ακόμα και τον 4ο αιώνα π.Χ., όταν ο ρυθμός αυτός είχε πια περάσει από τη μόδα.

Γύρω στο 530 π.Χ., οι ζωγράφοι της Αθήνας δοκίμασαν κάτι καινούργιο: τον ερυθρόμορφο ρυθμό. Άλλαξαν θέση στα χρώματα. Τώρα ο ζωγράφος άφηνε τις μορφές στο χρώμα του πηλού και κάλυπτε το φόντο με μαύρο επίχρισμα. Μετά το ψήσιμο, οι μορφές ήταν πορτοκαλοκόκκινες πάνω σε γυαλιστερό μαύρο φόντο. Πολλοί ειδικοί πιστεύουν ότι το εργαστήριο ενός κεραμέα με το όνομα Ανδοκίδης ήταν από τα πρώτα που τον χρησιμοποίησαν, αλλά δεν είμαστε σίγουροι.

Γιατί ήταν καλύτερος; Στον μελανόμορφο ρυθμό, ο ζωγράφος έπρεπε να χαράξει κάθε λεπτομέρεια. Στον ερυθρόμορφο, μπορούσε να ζωγραφίσει τις λεπτομέρειες με πινέλο. Ένα λεπτό πινέλο έδινε απαλές γραμμές για πρόσωπα, χέρια, μαλλιά και ρούχα που κινούνται. Έτσι οι άνθρωποι στα ερυθρόμορφα αγγεία μοιάζουν πιο ζωντανοί, και οι ζωγράφοι μπορούσαν να δείξουν σώματα που γυρίζουν και κινούνται.

Ο ερυθρόμορφος ρυθμός έγινε ο αγαπημένος ρυθμός της Αθήνας τον 5ο αιώνα π.Χ. Μερικά από τα ωραιότερα ελληνικά αγγεία στον κόσμο είναι από αυτή την εποχή. Τα αθηναϊκά εργαστήρια συνέχισαν να φτιάχνουν ερυθρόμορφα αγγεία ως το τέλος του 4ου αιώνα π.Χ.

Τα ελληνικά αγγεία είναι σαν ένα βιβλίο με εικόνες από τον αρχαίο κόσμο. Δείχνουν θεούς και ήρωες από τους μύθους, αλλά και την καθημερινή ζωή: αθλητές, στρατιώτες, μουσικούς, γυναίκες που φέρνουν νερό, φίλους σε ένα γλέντι. Ο ψημένος πηλός κρατά επίσης χιλιάδες χρόνια. Ακόμα κι όταν ένα αγγείο σπάσει, τα κομμάτια του μένουν στο χώμα, και οι ρυθμοί άλλαζαν συχνά. Γι’ αυτό οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν την κεραμική για να χρονολογήσουν τους τόπους όπου σκάβουν.

Μερικοί καλλιτέχνες έγραφαν το όνομά τους πάνω στα αγγεία. Η λέξη ἔγραψεν σημαίνει «το ζωγράφισε», άρα δείχνει τον ζωγράφο. Η λέξη ἐποίησεν σημαίνει «το έφτιαξε». Συνήθως δείχνει τον κεραμέα, αλλά μερικοί ειδικοί πιστεύουν ότι μπορεί να δείχνει τον ιδιοκτήτη του εργαστηρίου. Λίγοι καλλιτέχνες, όπως ο Εξηκίας, υπέγραφαν και με τις δύο λέξεις.

Κάθε σχήμα είχε μια δουλειά. Η υδρία μετέφερε νερό, η κύλικα ήταν ένα πλατύ ποτήρι για κρασί και ο κρατήρας ήταν ένα μεγάλο δοχείο για να ανακατεύουν το κρασί με νερό. Σήμερα μπορείς να δεις ελληνικά αγγεία σε μουσεία σε όλο τον κόσμο, στην Αθήνα, στο Λονδίνο, στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη.