Ο θάνατος και η ταφή στην αρχαία Ελλάδα

Τα περισσότερα που ξέρουμε προέρχονται από την Αθήνα: από νόμους, βιβλία και εικόνες σε αγγεία. Όταν πέθαινε κάποιος, οι συγγενείς οργάνωναν την κηδεία, και οι γυναίκες έκαναν τις περισσότερες δουλειές. Έπλεναν το σώμα, το άλειφαν με λάδι και το έντυναν.

Το πρώτο βήμα ήταν η πρόθεσις, δηλαδή η έκθεση του νεκρού. Ο νεκρός βρισκόταν σε ένα ψηλό κρεβάτι μέσα στο σπίτι. Οι επισκέπτες έρχονταν για να κλάψουν και να δείξουν τον σεβασμό τους, και ακούγονταν θλιμμένα τραγούδια, οι θρῆνοι.

Το δεύτερο βήμα ήταν η ἐκφορά, η πορεία ως το νεκροταφείο. Ένας αθηναϊκός νόμος, που διαβάστηκε σε έναν δικανικό λόγο, λέει πότε έπρεπε να γίνει: την επόμενη μέρα, πριν βγει ο ήλιος. Οι άντρες περπατούσαν μπροστά και οι γυναίκες πίσω. Οι γυναίκες κάτω από εξήντα χρονών πήγαιναν μόνο αν ήταν στενές συγγενείς.

Το τρίτο βήμα ήταν η ταφή. Μερικά σώματα έμπαιναν κατευθείαν στη γη. Άλλα τα έκαιγαν πρώτα, και έπειτα έθαβαν ό,τι έμενε.

Το πιο γνωστό νεκροταφείο της Αθήνας είναι ο Κεραμεικός, ακριβώς έξω από την πύλη της πόλης που λεγόταν Ιερά Πύλη. Οι άνθρωποι έβαζαν λίγα αντικείμενα μέσα στον τάφο, αλλά το σημάδι από πάνω είχε μεγάλη σημασία. Τον 8ο αιώνα π.Χ., πάνω σε μερικούς τάφους στέκονταν τεράστια ζωγραφισμένα αγγεία. Ένα διάσημο αγγείο δείχνει έναν νεκρό στο κρεβάτι του.

Αργότερα, οι οικογένειες έστηναν μια στήλη, μια ψηλή πέτρινη πλάκα. Οι Έλληνες ένιωθαν ότι οι νεκροί ζούσαν όσο τους θυμούνταν οι ζωντανοί. Οι γυναίκες επισκέπτονταν τους τάφους με μικρά γλυκίσματα και σπονδές. Οι άνθρωποι άφηναν επίσης ληκύθους, λεπτά δοχεία με λάδι. Τον 5ο αιώνα π.Χ., στην Αθήνα, πολλά από αυτά ήταν λευκά και είχαν σκηνές με θάνατο και τάφους.

Οι κηδείες μπορούσαν να κοστίσουν πολύ, γι' αυτό η Αθήνα έβαλε κανόνες. Σύμφωνα με τον συγγραφέα Πλούταρχο, ο Σόλωνας απαγόρευσε να σφάζουν βόδι στον τάφο και να θάβουν με τον νεκρό πάνω από τρεις αλλαξιές ρούχα. Στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., ένας νόμος του Δημητρίου του Φαληρέα επέτρεπε μόνο μια κοντή κολόνα, μια επίπεδη πλάκα ή μια λεκάνη.

Πολλοί Έλληνες πίστευαν ότι η ψυχή άφηνε το σώμα και κατέβαινε στον κόσμο των νεκρών, στη χώρα του Άδη. Στην Οδύσσεια του Ομήρου, ο θεός Ερμής οδηγεί τις ψυχές εκεί. Στην Ιλιάδα, το φάντασμα του Πατρόκλου παρακαλεί τον φίλο του τον Αχιλλέα να τον θάψει γρήγορα, για να περάσει τις πύλες του Άδη. Αυτό δείχνει γιατί η ταφή είχε τόσο μεγάλη σημασία.

Οι Έλληνες έλεγαν επίσης ιστορίες για έναν βαρκάρη, τον Χάροντα, που περνούσε τις ψυχές από το νερό. Στους Βατράχους, μια κωμωδία του Αριστοφάνη, το εισιτήριο κοστίζει δύο οβολούς, δηλαδή μικρά νομίσματα. Ο συγγραφέας Λουκιανός, τον 2ο αιώνα μ.Χ., κοροϊδεύει τις οικογένειες που έβαζαν έναν οβολό στο στόμα του νεκρού. Όμως οι αρχαιολόγοι έχουν βρει νομίσματα μόνο σε μικρό μέρος των τάφων, και όχι πάντα στο στόμα. Άρα δεν το έκαναν όλες οι οικογένειες.

Πολλές από αυτές τις λέξεις είναι ακόμη ελληνικές. Ο τάφος λέγεται τάφος και αυτός που πέθανε νεκρός. Στην καθημερινή γλώσσα, ο τάφος λέγεται και μνήμα, από μια αρχαία λέξη για το μνημείο. Η σημερινή λέξη νεκροταφείο είναι φτιαγμένη από το νεκρός και το τάφος.

Η λέξη ἐπιτάφιος σήμαινε «αυτός που γίνεται στον τάφο». Η Αθήνα έθαβε μαζί τους νεκρούς του πολέμου με δημόσια δαπάνη, και ένας επιλεγμένος ομιλητής έβγαζε λόγο. Ο Θουκυδίδης περιγράφει την τελετή: τα οστά βρίσκονταν σε φέρετρα από κυπαρίσσι, ένα για κάθε φυλή, και ένα άδειο κρεβάτι ήταν για όσους δεν βρέθηκαν ποτέ. Ο πιο διάσημος λόγος είναι αυτός που αποδίδει στον Περικλή, για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου το 431 π.Χ.

Οι σημερινοί Έλληνες ξέρουν τη λέξη και από τη Μεγάλη Παρασκευή. Ο Επιτάφιος είναι το ύφασμα με την εικόνα του νεκρού Χριστού, και επίσης το στολισμένο κουβούκλιο που το κρατά, το οποίο περιφέρεται σε πομπή. Αυτή η σημασία ξεκίνησε τον Μεσαίωνα.