Τα σχήματα των αρχαίων ελληνικών αγγείων και η χρήση τους

Η αρχαία λέξη για ένα δοχείο είναι ἀγγεῖον. Σήμερα οι Έλληνες λένε αγγείο ένα αρχαίο δοχείο στο μουσείο, και η ίδια λέξη σημαίνει και το αιμοφόρο αγγείο του σώματος. Το σημερινό δοχείο για τα λουλούδια είναι το βάζο, λέξη που έρχεται από το ιταλικό vaso.

Οι Έλληνες αγγειοπλάστες είχαν περίπου 20 βασικά σχήματα για να διαλέξουν, αν και οι ειδικοί τα μετρούν με διαφορετικούς τρόπους. Το σχήμα ενός αγγείου εξαρτιόταν από τη δουλειά του. Κοίταξε αυτά τα τρία πράγματα:

• Λαβές. Δύο λαβές στα πλάγια σε βοηθούν να σηκώσεις ένα βαρύ αγγείο. Μία όρθια λαβή σε βοηθά να σερβίρεις.
• Στόμιο. Ένα φαρδύ στόμιο είναι καλό για ανάμειξη ή για να πίνεις. Ένα μικρό αγγείο με στενό στόμιο μάλλον έμενε κλειστό, γι’ αυτό ταίριαζε στο αρωματικό λάδι.
• Μέγεθος. Ένα αγγείο αποθήκευσης μπορεί να είναι πολύ μεγάλο. Το αγγείο με το λάδι ενός αθλητή είναι πολύ μικρό.

Μια προειδοποίηση για τα ονόματα. Πολλά τα έδωσαν στα σχήματα οι μελετητές του 18ου και του 19ου αιώνα, που ταίριαξαν λέξεις από παλιά βιβλία και επιγραφές με τα αγγεία. Έτσι, η ταμπέλα στο μουσείο μπορεί να μη λέει ακριβώς ό,τι έλεγε ένας αρχαίος Έλληνας. Για έναν αρχαίο Έλληνα, η κύλιξ μπορούσε να είναι οποιοδήποτε ποτήρι για κρασί.

Ο ἀμφορεύς (αμφορέας) είναι ένα μεγάλο αγγείο με δύο λαβές. Το όνομά του είναι σύντομη μορφή της ομηρικής λέξης ἀμφιφορεύς, που συνδέεται με το φέρω. Οι άνθρωποι τον χρησιμοποιούσαν για να αποθηκεύουν ή να μεταφέρουν λάδι, κρασί και μέλι. Ο στρατιώτης και συγγραφέας Ξενοφών μάλιστα αναφέρει αμφορείς γεμάτους με παστό κρέας δελφινιού, που βρέθηκαν σε χωριά στη μεγάλη πορεία του (Κύρου Ανάβασις 5.4.28).

Μερικοί αμφορείς ήταν βραβεία. Στους αγώνες των Παναθηναίων στην Αθήνα, οι νικητές έπαιρναν αμφορείς με λάδι από τα ιερά δέντρα της Αθηνάς. Ένας από αυτούς, που βρίσκεται σήμερα στο Χάρβαρντ, έγινε το 340–339 π.Χ. και έχει ύψος 80 εκατοστά. Δείχνει την Αθηνά, και ζωγραφισμένες λέξεις λένε ότι προέρχεται «από τους αγώνες της Αθήνας». Σύμφωνα με το μουσείο, ένας νικητής πυγμάχος έπαιρνε 60 αμφορείς λάδι.

Η ὑδρία (υδρία) ήταν αγγείο για το νερό, και το όνομά της έρχεται από το ὕδωρ, το νερό. Έχει τρεις λαβές. Οι δύο στα πλάγια χρησίμευαν για να τη σηκώνουν όταν ήταν γεμάτη. Η όρθια λαβή στο πίσω μέρος χρησίμευε για να σερβίρουν ή για να τη μεταφέρουν άδεια. Στις αγγειογραφίες βλέπουμε υδρίες σε δημόσιες κρήνες. Μια υδρία μπορούσε να κρατά και ψήφους ή τη στάχτη των νεκρών.

Σε ένα συμπόσιο (συμπόσιον), οι Έλληνες ανακάτευαν το κρασί τους με νερό πριν το πιουν. Το έκαναν σε ένα μεγάλο αγγείο με φαρδύ στόμιο, τον κρατήρα (κρατήρ). Η λέξη συνδέεται με το ρήμα κεράννυμι, «ανακατεύω». Αυτό το παλιό ρήμα ζει ακόμη. Έδωσε το σημερινό κερνάω, και έτσι ένας φίλος που λέει «σε κερνάω» θέλει να πληρώσει το ποτό σου. Ακόμη και το κρασί, η καθημερινή λέξη, έρχεται από το κρᾶσις, «ανάμειξη».

Μετά ερχόταν η οἰνοχόη (οινοχόη), μια κανάτα. Έπαιρνε το κρασί από τον κρατήρα και το έριχνε στα ποτήρια. Το όνομά της έχει μέσα τη λέξη οἶνος, το κρασί. Ο ποιητής Ησίοδος έδωσε μια παράξενη προειδοποίηση: μην αφήνεις ποτέ την οινοχόη πάνω στον κρατήρα όσο πίνουν οι άνθρωποι, γιατί φέρνει θανάσιμη μοίρα (Έργα και Ημέραι 744).

Τέλος, το κρασί έφτανε στην κύλικα (κύλιξ), ένα φαρδύ και ρηχό ποτήρι με δύο λαβές και λεπτή βάση. Ήταν σε χρήση από τις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., και συχνά συνδέεται με σκηνές από συμπόσια. Άλλο ποτήρι με δύο λαβές ήταν ο σκύφος.

Η λήκυθος είναι ένα στενό μπουκαλάκι με μία λαβή. Είχε μέσα λάδι, που το χρησιμοποιούσαν στα λυχνάρια, στο μαγείρεμα και ως άρωμα. Η λέξη είναι πολύ παλιά. Στην Οδύσσεια του Ομήρου (6.79), μια μητέρα δίνει στην κόρη της, την πριγκίπισσα Ναυσικά, λάδι σε χρυσή λήκυθο για να το πάρει στο ποτάμι, ώστε να αλειφτεί μετά το πλύσιμο.

Η λήκυθος είχε και μια θλιβερή δουλειά. Ένα μουσείο στο Πρίνστον εξηγεί ότι αυτά τα αγγεία είχαν αρωματικό λάδι για τις ταφές. Όσοι πενθούσαν τα έβαζαν στον τάφο, και αργότερα οι επισκέπτες έφερναν κι άλλα στο μνήμα. Με το λάδι τιμούσαν τον νεκρό και το μνημείο του τάφου.

Ο ἀρύβαλλος (αρύβαλλος) ήταν ένα πολύ μικρό αγγείο με αρωματικό λάδι. Οι αθλητές αλείφονταν με αυτό πριν και μετά την άσκηση. Η πυξίς (πυξίδα) ήταν ένα στρογγυλό κουτί με καπάκι για τα καλλυντικά. Στην αρχή η λέξη σήμαινε κουτί από πυξάρι. Σήμερα η πυξίδα έχει νέα δουλειά στα ελληνικά: είναι το όργανο του προσανατολισμού, με σημασία που πήρε από το ιταλικό bussola.