Śmierć i pogrzeb w starożytnej Grecji

Większość tego, co wiemy, pochodzi z Aten: z praw, książek i obrazów na wazach. Gdy ktoś umierał, krewni organizowali pogrzeb, a większość pracy wykonywały kobiety. Myły ciało, nacierały je oliwą i ubierały.

Pierwszym etapem była πρόθεσις, czyli wystawienie zmarłego. Zmarły leżał na wysokim łożu w domu. Goście przychodzili, by płakać i okazać szacunek, a wokół rozbrzmiewały smutne pieśni, θρῆνοι.

Drugim etapem była ἐκφορά, czyli droga na cmentarz. Ateńskie prawo, odczytane w mowie sądowej, mówi, kiedy miała się odbyć: następnego dnia, zanim wzejdzie słońce. Mężczyźni szli z przodu, a kobiety z tyłu. Kobiety poniżej sześćdziesiątego roku życia mogły iść tylko wtedy, gdy były bliskimi krewnymi.

Trzecim etapem była ταφή, czyli pochówek. Niektóre ciała składano od razu do ziemi. Inne najpierw palono, a potem zakopywano to, co zostało.

Najbardziej znany cmentarz Aten to Κεραμεικός (Kerameikos), tuż za bramą miasta zwaną Świętą Bramą. Do grobu wkładano niewiele przedmiotów, ale znak nad grobem był bardzo ważny. W VIII wieku p.n.e. na niektórych grobach stały ogromne malowane wazy. Jedna ze słynnych waz pokazuje zmarłego wystawionego na łożu.

Później rodziny stawiały στήλη, wysoką kamienną płytę. Grecy czuli, że zmarli żyją dalej, dopóki pamiętają o nich żywi. Kobiety odwiedzały groby, niosąc małe ciastka i ofiary z napojów. Zostawiano też λήκυθοι, smukłe naczynia na oliwę. W V wieku p.n.e. w Atenach wiele z nich było białych i miało sceny śmierci i grobów.

Pogrzeby mogły być bardzo drogie, więc Ateny wprowadziły zasady. Według pisarza Plutarcha Solon zakazał zabijania wołu przy grobie i chowania zmarłego z więcej niż trzema szatami. Pod koniec IV wieku p.n.e. prawo Demetriusza z Faleronu pozwalało już tylko na krótką kolumnę, płaską płytę lub misę.

Wielu Greków wierzyło, że ψυχή, dusza, opuszcza ciało i schodzi do świata zmarłych, krainy Hadesa. W Odysei Homera bóg Hermes prowadzi tam dusze. W Iliadzie duch Patroklosa błaga przyjaciela Achillesa, by szybko go pochował, tak aby mógł przejść przez bramy Hadesa. To pokazuje, dlaczego pochówek był tak ważny.

Grecy opowiadali też o przewoźniku Charonie, który przewoził dusze przez wodę. W Żabach, komedii Arystofanesa, przeprawa kosztuje dwa obole, czyli małe monety. Pisarz Lukian w II wieku n.e. wyśmiewa rodziny, które wkładają zmarłemu obola do ust. Jednak archeolodzy znaleźli monety tylko w niewielkiej części grobów i nie zawsze w ustach. Nie robiła tego więc każda rodzina.

Wiele z tych słów nadal istnieje w grece. Grób to τάφος, a zmarły to νεκρός. W codziennej mowie grób to także μνήμα, od dawnego słowa oznaczającego pomnik. Współczesne słowo „cmentarz”, νεκροταφείο, jest utworzone od νεκρός i τάφος.

Słowo ἐπιτάφιος znaczyło „przy grobie”. Ateny chowały poległych na wojnie razem, na koszt miasta, a wybrany mówca wygłaszał mowę. Tukidydes opisuje tę uroczystość: kości spoczywały w trumnach z cyprysu, po jednej dla każdej fyli, a puste łoże było dla tych, których nigdy nie odnaleziono. Najsłynniejsza mowa to ta, którą przypisuje on Peryklesowi, nad pierwszymi poległymi tej wojny w 431 roku p.n.e.

Dziś Grecy znają to słowo także z Wielkiego Piątku. Επιτάφιος to tkanina z wizerunkiem martwego Chrystusa, a także ozdobione nosze, na których spoczywa i które niesie się w procesji. To znaczenie narodziło się w średniowieczu.