Vdekja dhe varrimi në Greqinë e lashtë

Pjesa më e madhe e asaj që dimë vjen nga Athina: nga ligjet, librat dhe pikturat në vazo. Kur vdiste dikush, të afërmit organizonin varrimin, dhe gratë bënin pjesën më të madhe të punës. Ato e lanin trupin, e lyenin me vaj dhe e vishnin.

Hapi i parë ishte πρόθεσις, vendosja e të vdekurit. I vdekuri rrinte në një shtrat të lartë brenda shtëpisë. Vizitorët vinin për të qarë dhe për të treguar respekt, dhe dëgjoheshin këngë të trishta, θρῆνοι.

Hapi i dytë ishte ἐκφορά, rruga për te varrezat. Një ligj athinas, i lexuar në një fjalim gjyqi, thotë kur duhej të ndodhte: të nesërmen, para se të dilte dielli. Burrat ecnin përpara dhe gratë pas. Gratë nën gjashtëdhjetë vjeç mund të shkonin vetëm nëse ishin të afërme të ngushta.

Hapi i tretë ishte ταφή, varrimi. Disa trupa viheshin drejtpërdrejt në tokë. Të tjerët digjeshin më parë, dhe pastaj varrosej ajo që mbetej.

Varrezat më të njohura të Athinës janë Κεραμεικός (Kerameikos), menjëherë jashtë portës së qytetit që quhej Porta e Shenjtë. Brenda varrit viheshin pak sende, por shenja sipër tij kishte shumë rëndësi. Në shekullin VIII p.e.s., mbi disa varre qëndronin vazo të mëdha të pikturuara. Një vazo e famshme tregon një të vdekur të shtrirë në shtrat.

Më vonë, familjet ngrinin një στήλη, një pllakë të lartë guri. Grekët ndienin se të vdekurit jetonin për sa kohë i kujtonin të gjallët. Gratë i vizitonin varret me ëmbëlsira të vogla dhe me pije si dhurata. Liheshin edhe λήκυθοι, shishe të holla me vaj. Në shekullin V p.e.s., në Athinë, shumë prej tyre ishin të bardha dhe kishin skena me vdekje e varre.

Varrimet mund të kushtonin shumë, prandaj Athina vendosi rregulla. Sipas shkrimtarit Plutark, Soloni ndaloi therjen e një kau te varri dhe varrosjen e të vdekurit me më shumë se tri palë rroba. Në fund të shekullit IV p.e.s., një ligj i Demetrit nga Falerni lejonte vetëm një kolonë të shkurtër, një pllakë të sheshtë ose një legen.

Shumë grekë besonin se ψυχή, shpirti, e linte trupin dhe zbriste në botën e të vdekurve, në vendin e Hadit. Në Odisenë e Homerit, perëndia Hermes i çon shpirtrat atje. Në Iliadën, fantazma e Patroklit i lutet mikut të tij Akilit që ta varrosë shpejt, që të kalojë portat e Hadit. Kjo tregon pse varrimi kishte kaq shumë rëndësi.

Grekët tregonin edhe për një varkëtar, Karonin, që i kalonte shpirtrat përtej ujit. Te Bretkosat, një komedi e Aristofanit, udhëtimi kushton dy obolë, domethënë monedha të vogla. Shkrimtari Lukian, në shekullin II të e.s., tallet me familjet që i vënë një obol në gojë të vdekurit. Megjithatë, arkeologët kanë gjetur monedha vetëm në një pjesë të vogël të varreve, dhe jo gjithmonë në gojë. Pra, jo çdo familje e bënte këtë.

Shumë nga këto fjalë janë ende në greqisht. Varri është τάφος, dhe i vdekuri νεκρός. Në të folurën e përditshme, varri është edhe μνήμα, nga një fjalë e lashtë për një përmendore. Fjala e sotme për varreza, νεκροταφείο, është formuar nga νεκρός dhe τάφος.

Fjala ἐπιτάφιος do të thoshte “te varri”. Athina i varroste bashkë të rënët në luftë, me shpenzimet e qytetit, dhe një folës i zgjedhur mbante një fjalim. Tukididi e përshkruan ceremoninë: eshtrat ishin në arkivole selvie, një për çdo fis, dhe një shtrat bosh ishte për ata që nuk u gjetën kurrë. Fjalimi më i famshëm është ai që ai ia atribuon Perikliut, për të rënët e parë të luftës në vitin 431 p.e.s.

Sot grekët e njohin këtë fjalë edhe nga e Premtja e Madhe. Επιτάφιος është pëlhura me figurën e Krishtit të vdekur, dhe gjithashtu mbulesa e stolisur që e mban, e cila bartet në procesion. Ky kuptim lindi në Mesjetë.