Σοφοκλέους Αντιγόνη: περίληψη και θέματα

Η Αντιγόνη είναι τραγωδία του Σοφοκλή από την Αθήνα, και η δράση της τοποθετείται στη Θήβα, το πρωί μετά από έναν πόλεμο. Δύο αδέλφια, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης, έχουν σκοτώσει ο ένας τον άλλον στη μάχη. Ο Πολυνείκης είχε έρθει με εχθρικό στρατό από το Άργος. Ο θείος τους ο Κρέων είναι τώρα ο άρχοντας και δίνει διαταγή: ο Ετεοκλής θα ταφεί με τιμές, όμως ο Πολυνείκης πρέπει να μείνει ἄταφος, άθαφτος, τροφή για τα πουλιά. Όποιος τον θάψει θα λιθοβοληθεί μέχρι θανάτου.

Η αδελφή τους η Αντιγόνη αρνείται να υπακούσει. Η αδελφή της η Ισμήνη φοβάται πολύ για να βοηθήσει. Η Αντιγόνη ρίχνει χώμα στο σώμα και κάνει χοές, και οι φύλακες την πιάνουν. Τα παραδέχεται όλα. Ο Κρέων διατάζει να την κλείσουν ζωντανή σε έναν βράχινο τάφο, παρόλο που είναι αρραβωνιασμένη με τον γιο του, τον Αίμονα. Τότε ο τυφλός μάντης Τειρεσίας τον προειδοποιεί: έβαλε έναν ζωντανό άνθρωπο στον τάφο και άφησε έναν νεκρό πάνω από τη γη, και θα το πληρώσει με ένα δικό του παιδί. Ο Κρέων υποχωρεί, αλλά πολύ αργά. Η Αντιγόνη έχει κρεμαστεί, ο Αίμονας αυτοκτονεί δίπλα της και η γυναίκα του Κρέοντα, η Ευρυδίκη, αυτοκτονεί μόλις το μαθαίνει.

Ο Κρέων τη ρωτά αν τόλμησε να παραβεί «αυτούς τους νόμους», τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους (449). Η απάντησή της είναι το πιο γνωστό χωρίο του έργου. Δεν ήταν ο Δίας που το διακήρυξε αυτό, λέει, ούτε η Δικαιοσύνη, η Δίκη, που ζει με τους θεούς του κάτω κόσμου. Δεν πίστευε πως οι διαταγές του, τα κηρύγματα, ήταν τόσο δυνατές ώστε ένας θνητός να παραβεί τους «άγραφους και ακλόνητους» κανόνες των θεών, ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα (454–455). Αυτοί οι κανόνες, προσθέτει, δεν είναι του σήμερα ή του χθες: ἀλλ᾽ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, ζουν για πάντα, και κανείς δεν ξέρει πότε φάνηκαν (456–457).

Προσέξτε τη διατύπωση. Ο Σοφοκλής γράφει ἄγραπτα νόμιμα, όχι ἄγραφοι νόμοι. Το άλλο επίθετο ανήκει σε συγγραφείς της ίδιας εποχής και μεταγενέστερους: ο Θουκυδίδης μιλά για νόμους ὅσοι ἄγραφοι ὄντες (2.37.3), και ο Σωκράτης του Ξενοφώντα ρωτά τον Ιππία για ἀγράφους νόμους (Απομνημονεύματα 4.4.19). Ο Αριστοτέλης ενώνει έπειτα τα δύο. Λέει ότι η Αντιγόνη υπερασπίζεται την πράξη της ως αντίθετη στον νόμο του Κρέοντα, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὸν ἄγραφον, «όχι όμως στον άγραφο» (Ρητορική 1.15.6), και διαβάζει τους στίχους της ως παράδειγμα του φύσει δικαίου (1.13.2). Έτσι η ακριβής φράση που χρησιμοποιούμε για το επιχείρημά της είναι διατύπωση του Αριστοτέλη και όχι δική της.

Το έργο δεν παρουσιάζει τον Κρέοντα ως απλό κακό. Ξεκινά με έναν λόγο με επιχειρήματα: ο άρχοντας πρέπει να βάζει πρώτα την πόλη, και δεν θα θεωρήσει ποτέ φίλο έναν εχθρό της χώρας (162–190). Κάθε θέμα που ακολουθεί γεννιέται από αυτή τη σύγκρουση.

• Ο νόμος της πόλης και ένα παλαιότερο χρέος. Ο Κρέων ονομάζει την πράξη της ὕβριν (480–482)· εκείνη επικαλείται τους θεούς και τους νεκρούς της. Προς το τέλος του έργου φοβάται και ο ίδιος μήπως είναι καλύτερο να τηρεί κανείς ως το τέλος της ζωής του «τους καθιερωμένους νόμους» (1113–1114).
• Οικογένεια και πόλη. Για τον Κρέοντα ο εχθρός μένει εχθρός ακόμη και στον θάνατο. Η Αντιγόνη απαντά: οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν, γεννήθηκα για να μοιράζομαι την αγάπη, όχι το μίσος (523).
• Εξουσία και ακρόαση. Η Αντιγόνη μιλά για τυραννίδα, τυραννίς (506), και ο Αίμονας προειδοποιεί τον πατέρα του: πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός, καμιά πόλη δεν ανήκει σε έναν άνθρωπο (737).
• Η γνώση που έρχεται αργά. Ο χορός κλείνει με τη φρόνηση, τὸ φρονεῖν, που διδάσκεται με βαριά χτυπήματα στα γεράματα (1347–1353). Το μεγάλο του χορικό, πολλὰ τὰ δεινά (332), είχε ήδη δείξει πόσα μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι και πόσο μπορούν να σφάλουν.

Η χρονολογία της Αντιγόνης δεν είναι βέβαιη. Μόνο δύο έργα του Σοφοκλή, ο Φιλοκτήτης (409 π.Χ.) και ο Οιδίπους επί Κολωνώ (401 π.Χ.), έχουν ασφαλή χρονολογία παράστασης. Η Αντιγόνη τοποθετείται συνήθως γύρω στο 442 ή το 441 π.Χ., εν μέρει εξαιτίας μιας παράδοσης ότι η επιτυχία της χάρισε στον Σοφοκλή την εκλογή του σε στρατηγό το 440 π.Χ., και αυτή η ιστορία ίσως δεν είναι αληθινή.

Το έργο βρίσκει συνεχώς νέο κοινό. Η γαλλική εκδοχή του Ζαν Ανούιγ ανέβηκε στο Παρίσι τον Φεβρουάριο του 1944, στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, και πολλοί την είδαν ως ύμνο στην Αντίσταση, αν και άλλοι την κατηγόρησαν για συγκατάβαση προς τους δωσίλογους. Στην Ελλάδα, το Εθνικό Θέατρο άνοιξε τα Επιδαύρια του 2025 με μια παράσταση σε σκηνοθεσία του Ούλριχ Ράσε. Το 2017, όταν οι εκπαιδευτικοί φοβήθηκαν πως η Αντιγόνη θα έφευγε από τα ελληνικά σχολεία, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής απάντησε ότι η θέση της στο πρόγραμμα της δευτεροβάθμιας δεν αμφισβητήθηκε ποτέ.