Dood en begrafenis in het oude Griekenland

Bijna alles wat we weten komt uit Athene: uit wetten, boeken en afbeeldingen op vazen. Als iemand stierf, regelden de familieleden de begrafenis, en vrouwen deden het meeste werk. Ze wasten het lichaam, wreven het in met olie en kleedden het aan.

De eerste stap was de πρόθεσις, het opbaren. De dode lag op een hoog bed in het huis. Bezoekers kwamen om te huilen en respect te tonen, en er klonken droevige liederen, de θρῆνοι.

De tweede stap was de ἐκφορά, de tocht naar de begraafplaats. Een Atheense wet, voorgelezen in een rechtbankrede, zegt wanneer die moest plaatsvinden: de volgende dag, voordat de zon opkwam. De mannen liepen voorop en de vrouwen achteraan. Vrouwen onder de zestig mochten alleen mee als ze naaste familie waren.

De derde stap was de ταφή, de begrafenis. Sommige lichamen gingen meteen de grond in. Andere werden eerst verbrand, en daarna begroef men wat overbleef.

De bekendste begraafplaats van Athene is de Κεραμεικός (Kerameikos), net buiten de stadspoort die de Heilige Poort heette. Mensen legden weinig voorwerpen in een graf, maar het teken erboven was erg belangrijk. In de 8e eeuw v.Chr. stonden op sommige graven enorme beschilderde vazen. Een beroemde vaas toont een opgebaarde dode.

Later zetten families een στήλη neer, een hoge stenen plaat. Grieken vonden dat de doden voortleefden zolang de levenden aan hen dachten. Vrouwen bezochten de graven met kleine koekjes en drankoffers. Ook liet men λήκυθοι achter, slanke oliekruikjes. In de 5e eeuw v.Chr. waren veel van deze kruikjes in Athene wit, met taferelen van de dood en van graven.

Begrafenissen konden heel duur worden, dus maakte Athene regels. Volgens de schrijver Plutarchus verbood Solon om bij het graf een rund te doden en de dode met meer dan drie stel kleren te begraven. Aan het eind van de 4e eeuw v.Chr. stond een wet van Demetrius van Phaleron alleen nog een korte zuil, een platte steen of een bekken toe.

Veel Grieken geloofden dat de ψυχή, de ziel, het lichaam verliet en afdaalde naar de wereld van de doden, het land van Hades. In Homerus’ Odyssee brengt de god Hermes de zielen daarheen. In de Ilias smeekt de geest van Patroklos zijn vriend Achilles om hem snel te begraven, zodat hij door de poorten van Hades kan gaan. Dat laat zien waarom een begrafenis zo belangrijk was.

Grieken vertelden ook over een veerman, Charon, die de zielen over het water bracht. In De kikkers, een komedie van Aristophanes, kost de overtocht twee obolen, dat zijn kleine munten. De schrijver Lucianus, in de 2e eeuw n.Chr., drijft de spot met families die de dode een obool in de mond leggen. Toch vonden archeologen maar in een klein deel van de graven munten, en niet altijd in de mond. Niet elke familie deed het dus.

Veel van deze woorden bestaan nog in het Grieks. Een graf is een τάφος, en een dode een νεκρός. In de dagelijkse taal is een graf ook een μνήμα, van een oud woord voor een gedenkteken. Het moderne woord voor begraafplaats, νεκροταφείο, is gevormd uit νεκρός en τάφος.

Het woord ἐπιτάφιος betekende ‘bij het graf’. Athene begroef zijn gesneuvelden samen, op kosten van de stad, en een gekozen spreker hield een toespraak. Thucydides beschrijft de plechtigheid: de beenderen lagen in kisten van cipressenhout, één per stam, en een leeg bed stond voor wie nooit was gevonden. De beroemdste toespraak is die welke hij aan Perikles toeschrijft, voor de eerste doden van de oorlog in 431 v.Chr.

Grieken kennen dit woord nu ook van Goede Vrijdag. De Επιτάφιος is het doek met de dode Christus, en ook de versierde baar die het draagt en die in een processie wordt rondgedragen. Deze betekenis ontstond in de middeleeuwen.