Maraton Savaşı ve ilk maraton koşusu

Yaklaşık 2500 yıl önce dünyanın en büyük imparatorluklarından biri Pers İmparatorluğu’ydu. Kralı Dareios, Mısır’dan Hindistan’a kadar uzanan topraklara hükmediyordu. Yunanlar Perslere ve diğer bütün yabancılara βάρβαροι derdi: Yunanca konuşmayan insanlar.

Bugünkü Türkiye kıyılarındaki bazı Yunan şehirleri Dareios’a karşı ayaklandı ve Atina onlara yardım için gemi gönderdi. Dareios Atina’yı cezalandırmak istedi. MÖ 490’da bir Pers donanması Ege Denizi’ni geçti. Tarihçi Herodotos, donanmada 600 savaş gemisi olduğunu söyler. Persler önce Eğriboz Adası’ndaki Eretria şehrini ele geçirdi. Sonra Atina’ya yaklaşık 40 kilometre uzaklıktaki Maraton kıyısına çıktılar.

Maraton, deniz kenarında geniş ve düz bir ovaydı; bir ucunda büyük bir bataklık vardı. Adı büyük olasılıkla μάραθον sözcüğünden, yani rezeneden gelir: orada yetişen, kokusu güçlü yeşil bir bitki. Yunanlar bugün de yemeklerde μάραθο kullanır.

Atina ordusu Maraton’a yürüdü. Orduda hoplit (ὁπλῖται) denen yaklaşık 9000 asker vardı; ağır, yuvarlak bir kalkan ve uzun bir mızrakla savaşırlardı. Küçük Plataia şehri yaklaşık 1000 kişi daha gönderdi. Pers ordusu çok daha büyüktü. Tarihçiler genellikle 20.000 ile 25.000 kişiden söz eder, ama kesin sayıyı kimse bilmez.

Savaştan önce Atinalı komutanlar yardım istemek için Sparta’ya bir koşucu gönderdi. Adı Philippides’ti (bazı kitaplarda Pheidippides). O bir ἡμεροδρόμος, yani “gün koşucusu”ydu: işi yaya olarak haber taşımaktı. Herodotos, Atina’dan ayrıldıktan bir gün sonra Sparta’ya vardığını söyler. Bu, 200 kilometreden uzun bir koşu demek!

Spartalılar evet dedi, ama hemen değil. Herodotos, dinî bir yasanın dolunaydan önce sefere çıkmalarına izin vermediğini anlatır. Bu yüzden Atinalılar neredeyse yalnız savaşmak zorunda kaldı.

Atinalıların on komutanı vardı. Bunlardan biri olan Miltiades’in akıllıca bir planı vardı. Yunan saflarını Pers safları kadar uzun yaptı. Safın ortası inceydi, ama kanat denen iki ucu güçlüydü.

Sonra Atinalılar yeni bir şey yaptı. Herodotos, bildiği kadarıyla düşmana koşarak saldıran ilk Yunanların onlar olduğunu söyler. Açık arazide neredeyse bir buçuk kilometre koştular. Çarpışmada Yunan safının ortası geri itildi. Ama güçlü kanatlar kazandı, geri döndü ve ortadaki Perslere saldırdı. Persler gemilerine kaçtı ve birçoğu bataklıkta boğuldu.

Herodotos ölü sayısını verir: yaklaşık 6400 Pers ve 192 Atinalı. Atinalılar ölülerini savaş alanında, τύμβος denen büyük bir toprak tepenin altına gömdü. Bu höyüğü bugün de Maraton’da görebilirsin. Savaştan hemen sonra ordu hızla Atina’ya döndü ve Pers donanması evine doğru yola çıktı. 2000 Spartalı geldiğinde savaş çoktan bitmişti.

Bugün birçok kişi şu hikâyeyi anlatır: savaştan sonra bir koşucu Maraton’dan Atina’ya koştu, zaferi duyurdu ve düşüp öldü. Ama bu doğru mu? Savaştan birkaç on yıl sonra yazan Herodotos bunu anlatmaz. Hikâye, 500 yıldan fazla sonra yaşamış yazarlarda karşımıza çıkar. Plutarkhos koşucuya iki ad verir: Thersippos ya da Eukles. Lukianos ona Philippides der ve son sözleri «Χαίρετε, νικῶμεν», yani “Sevinin, kazanıyoruz!” olur. Tarihçilerin çoğu Atina’ya koşunun bir efsane olduğunu, belki de Sparta’ya yapılan gerçek koşuyla karıştırıldığını düşünür.

Efsane dünyaya yeni bir spor kazandırdı. 1896’da Atina’daki ilk modern Olimpiyat Oyunları için Fransız bilgin Michel Bréal, Maraton’dan Atina’ya uzun bir koşu önerdi. Kazanan, Panathenaiko Stadı’na ilk giren genç Yunan Spiridon Luis oldu. O zamandan beri dünyanın her yerinde uzun koşulara maraton denir. Yunancada bu yarışın adı ο μαραθώνιος’tur ve bugün her zaman 42,195 kilometredir.