Salamis Deniz Savaşı (MÖ 480)

Salamis, Atina’ya çok yakın bir adadır. Ada ile Attika kıyısı arasında dar bir deniz şeridi, yani boğaz vardır. Yunanlılar MÖ 480’in eylül ayında burada, Pers kralı Kserkses’in donanmasına karşı denizde büyük bir savaş, bir ναυμαχία verdi.

Persler Thermopylai’de yeni kazanmış ve Atina’yı yakmışlardı. Donanmaları Yunan donanmasından çok daha büyüktü. Ama Yunan önderi Themistokles onları kandırıp büyük donanmaların zor hareket ettiği boğaza soktu. Dar sularda Yunan savaş gemileri, trireme’ler, Pers gemilerine birbiri ardına bindirdi. Akşama doğru Persler yenilmişti. Kserkses kısa süre sonra Asya’ya döndü ve Yunanistan özgür kaldı.

Savaştan birkaç yıl önce Atinalılar Laurion’daki madenlerinde zengin bir gümüş damarı buldular. Herodotos (7.144), Themistokles’in onları parayı aralarında paylaşmak yerine 200 gemi yapmaya ikna ettiğini anlatır. Kserkses Yunanistan’a yürüyünce Delfi kâhini Atinalılara onları bir “tahta duvarın” kurtaracağını söyledi ve adaya “kutsal Salamis” dedi (7.141). Themistokles tahta duvarın gemiler olduğunu açıkladı (7.143).

Böylece Atinalılar şehirlerini terk ettiler. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar Troizen’e, Aigina’ya ve Salamis’e gönderildi (8.41); Persler de Akropolis’i yaktı. Müttefik Yunan donanması Salamis’te bir Spartalı komutanın, ναύαρχος (amiral) Eurybiades’in emrinde toplandı (8.2). Herodotos 378 Yunan gemisi sayar (8.48); şair Aiskhylos yaklaşık 310 verir. Antik yazarlar Kserkses’e 1.000’den fazla gemi verir; birçok modern tarihçi gerçek sayının daha az olduğunu düşünür, ama ne kadar az olduğu konusunda anlaşamaz.

Birçok Yunan komutan Peloponnesos’u savunmak için oradan ayrılmak istiyordu. Herodotos’a göre (8.75) Themistokles, hizmetkârı Sikinnos’u gizlice yalan bir haberle Perslere gönderdi: Yunanlılar korkuyor ve bu gece kaçacaklar. Kserkses buna inandı. Gece boyunca gemileri boğazın iki ucunu kapattı, Pers askerleri de Psyttaleia adacığına çıktı (8.76).

Şafakta, gece boyunca kürek çekmekten yorulmuş Pers tayfaları Yunan gemilerinin geldiğini gördü ve bir savaş şarkısı duydu. Savaşı birkaç yıl sonra yazan Aiskhylos şarkının sözlerini aktarır: «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε», “İleri, Helenlerin oğulları!” Atinalılara göre ilk düşman gemisine kaptanları Ameinias bindirdi, ama Aiginalılar bunu başka türlü anlatıyordu (8.84). Her trireme’de yaklaşık 170 kürekçi, κωπηλάται, ve pruvada tunçtan bir mahmuz, ἔμβολον, vardı. Dar sularda çok sayıdaki Pers gemisi birbirinin yolunu kesiyor, Yunanlılar ise yanlardan saldırıyordu. Kserkses savaşı Aigaleo dağından izledi ve kâtiplere iyi dövüşenleri yazdırdı (8.90). Tarihçi Diodoros (11.19), Yunanlıların 40, Perslerin ise 200’den fazla gemi kaybettiğini söyler.

Yenilgiden sonra Kserkses, Yunanlıların Hellespontos üzerindeki köprüsünü yıkmasından korktu ve Asya’ya döndü (8.97). Ordusu MÖ 479’da karada, Plataia’da yenildi. Salamis Atina’nın kendisini de değiştirdi. Kürekçiler çoğunlukla yoksul yurttaşlardı ve şehir artık donanmasına bağlı olduğu için demokraside daha güçlü bir söz hakkı kazandılar. Atina bir deniz gücü oldu.

MÖ 472’de Aiskhylos savaşı Persler adlı tragedyasıyla sahneye taşıdı; bu, elimizde kalan en eski Yunan oyunlarından biridir. Bugün aynı sular yine hareketli. Feribotlar, πορθμεία, yaklaşık çeyrek saatte bir Perama’dan Salamis’e geçer ve adanın kuzeydoğu kıyısında donanmanın üssü, Ναύσταθμος Σαλαμίνας, bulunur. Ada her eylülde zaferi Σαλαμίνια adlı bir şenlikle kutlar; şenlikte savaş denizde canlandırılır.