Sokrates öncesi filozoflar: Thales’ten Demokritos’a

Bu düşünürlerin yazdıklarından neredeyse hiçbiri bize doğrudan ulaşmadı. Araştırmacılar malzemeyi Diels ve Kranz’ın standart derlemesine göre düzenler: B parçaları, yani düşünürün alıntılanan sözlerini, A ise tanıklıkları, yani onun hakkındaki aktarımları gösterir; Laks ve Most’un daha yeni bir derlemesi 2016’da yayımlandı. Onlardan alıntı yapanlar kendi savlarına uygun olanı seçti. En eski düşünürler için başlıca kaynak olan Aristoteles, onları kendi söz dağarcığıyla anlatır: Metafizik 983b’de Thales’e ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας, yani bu tür felsefenin kurucusu der. Bu, Thales’in iddiası değil, Aristoteles’in yargısıdır.

Her iki yaygın ad da dikkat ister. «Sokrates öncesi» tam olarak kronolojik değildir: yaklaşık MÖ 460’ta doğan Demokritos, Sokrates’in daha genç bir çağdaşıydı ve bazı araştırmacılar bu terimden kaçınır. «Filozof» da anakroniktir, çünkü bu kişiler sözcüğü muhtemelen Platon ve Aristoteles gibi kullanmıyordu. Yine de savunulabilir, çünkü Aristoteles onları kesintisiz tek bir araştırmanın öncülleri olarak görüyordu.

Aristoteles, bu ilk düşünürlerin τινα φύσιν, yani her şeyin kendisinden geldiği bir doğa aradığını söyler ve buna ἀρχή, başlangıç veya ilke adını verir. Miletli Thales için bu, suydu. Aristoteles’in gösterdiği nedenler ἴσως, «belki» (983b) sözcüğüyle belirtilen tahminlerdir ve Thales’in herhangi bir şey yazıp yazmadığı kuşkuludur. Herodotos (1.74), onun İyonyalılara bir tutulmayı, ama yalnızca yılını önceden bildirdiğini söyler. Modern hesaplar bunu MÖ 585’in 28 Mayıs’ına tarihler; bunu nasıl yapabildiği bilinmiyor ve bazı araştırmacılar bu öyküden kuşku duyuyor.

Yine Miletli olan Anaksimandros, τὸ ἄπειρον’u, yani sınırsız olanı seçti; bununla ne kastettiği tartışmalıdır. Kitabından tek bir parça, Simplikios’ta (MS 6. yüzyıl) kalmıştır. Simplikios, Theophrastos’u izler ve tırnak işareti kullanmaz, bu yüzden alıntının tam olarak nerede başlayıp bittiğini kimse bilmez. Parça, şeylerin geldikleri şeye geri dönüp yok oluşunu adalet ve ceza diliyle anlatır. Anaksimenes ise yoğunlaşıp seyrelerek değişen havayı tercih etti.

Bugünkü Yunanca, sözcüklerin ne kadar eşitsiz biçimde yaşadığını gösterir. Αρχή hâlâ başlangıç, ilke ve makam anlamına gelir, ἀήρ ise belirtme hâli ἀέρα’dan αέρας olmuştur. Ama Thales’in ὕδωρ’u yerini νερό’ya bıraktı; bu sözcük, geç antik çağda su için kullanıldığı belgelenen νηρόν, «taze» sözcüğünden gelir. ὕδωρ, υδρογόνο gibi bilimsel bileşiklerde yaşar.

Yaklaşık MÖ 500’de etkin olan Efesli Herakleitos, kitabına λόγος ile başlar; bu sözcük söz, açıklama veya gerekçe anlamına gelebilir. Her şeyin bu λόγος’a göre olduğunu (γινομένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε, B1), yine de insanların onu kavramadığını söyler. B30’da bu κόσμος’u hiçbir tanrının ya da insanın yapmadığını, onun her zaman ateş olmuş, şimdi de ateş olduğunu ve ateş olacağını söyler. Burada κόσμος, düzenli bir dünya demektir.

πάντα ῥεῖ sloganı günümüze ulaşan parçalar arasında yoktur. Platon πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, «her şey çekilir, hiçbir şey kalmaz» diye yazar (Kratylos 402a). Irmaklarla ilgili üç sözden Stanford Encyclopedia of Philosophy yalnızca aynı ırmaklara girenlerin üzerinden hep başka suların aktığını söyleyen B12’yi kabul eder ve Platon’un tablosunun büyük olasılıkla bu parçanın yanlış okunmasına dayandığını savunur.

Platon’un diyaloğu güvenilirse yaklaşık MÖ 515’te doğan Eleali Parmenides başka bir yol tuttu. Belki 800 dizelik heksametre bir şiirin yaklaşık 160 dizesi, özellikle Sextus Empiricus ve Simplikios gibi sonraki yazarlar sayesinde kalmıştır. Bir tanrıça, olanın olmayandan gelemeyeceğini savunur: doğum ve yok oluş dışlanır, gerçeğin ölçütü duyular değil, akıldır.

Sonraki birkaç düşünür değişimi, zaten var olanların karışması ve ayrılması olarak açıkladı. Çalışması MÖ 5. yüzyılın ortasına tarihlenen Akragaslı Empedokles dört tanesini saydı: toprak, su, hava ve ateş. Kendi sözcüğü ῥιζώματα, yani köklerdi; Aristoteles onlara στοιχεῖα, yani öğeler der (985a). Sevgi onları birleştirir, Nefret ayırır. Aristoteles’e göre (984a) Empedokles’ten yaşça büyük ama eserleriyle daha geç olan Klazomenaili Anaksagoras, νοῦς’u, yani zihni her şeyin üstüne koydu: Platon’un Phaidon diyaloğunda (97c) Sokrates, onun kitabından νοῦς’un ὁ διακοσμῶν, yani her şeyi düzene koyan olduğunun okunduğunu duyduğunu hatırlar.

Aristoteles (985b), Leukippos ile arkadaşı Demokritos’u birlikte anar: onlar için öğeler τὸ πλῆρες ve τὸ κενόν, yani dolu ve boştur. Leukippos hakkında az şey bilinir ve Abderalı Demokritos onun görüşlerini sistemleştirmiş görünüyor; Demokritos’un çalışmaları yalnızca bazıları güvenilmez olan ikinci el aktarımlarda kalmıştır. Diogenes Laertios (9.72) ondan alıntı yapar: νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ θερμόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν, uzlaşıma göre soğuk, uzlaşıma göre sıcak, gerçekte atomlar ve boşluk. Ἄτομον, ἀ- ve τέμνω’dan gelir ve kelimenin tam anlamıyla kesilemeyen demektir. Dalton’un 1808 tarihli kimya teorisi bu adı benimsedi, 1897’den itibaren yapılan deneyler de her atomun bir parçası olan elektronu ortaya çıkardı. Ad kaldı.