Antik Yunan astronomisi: Thales’ten Batlamyus’a

Teleskoplardan çok önce Yunanlar geceleri yukarı bakar ve gökyüzünün nasıl işlediğini merak ederlerdi. Yıldız için ἀστήρ ve ἄστρον sözcüklerini kullanıyorlardı; bugün Yunanlar αστέρι ya da άστρο der. Gökyüzü dönerken yıldızların çoğu yerini korur, ama birkaçı diğerlerinin arasında hareket eder. Ksenophon bunlara πλάνητες ἀστέρες, yani “gezgin yıldızlar” der ve gezegen anlamındaki Yunanca πλανήτης sözcüğü bu düşünceden gelir.

Gökyüzü aynı zamanda işe yarıyordu. Hesiodos’un tarım üzerine şiiri İşler ve Günler, Arktürüs yıldızının kış gündönümünden yaklaşık altmış gün sonra doğduğunu söyler ve çiftçilere üzüm asmalarını bu sıralarda budamalarını öğütler.

Yıldızları incelemenin MÖ 5. yüzyılda bir adı vardı bile: ἀστρονομία. Aristophanes’in Bulutlar komedisinde bir öğrenci, okulundaki bazı eşyaları göstererek bunun astronomi olduğunu söyler. Yunanlar sıfırdan başlamadı: Babilli gözlemciler onlardan önce kayıt tutmuştu ve Hipparkos gibi sonraki Yunan astronomlar bu kayıtları kullandı.

İlk ünlü ad Miletoslu Thales’tir. Herodotos (1.74), Lidyalılar ile Medler arasındaki bir savaş sırasında gündüzün birden geceye döndüğü yılı onun İyonyalılara önceden bildirdiğini anlatır. Günümüz yazarları bunu MÖ 28 Mayıs 585 güneş tutulmasıyla ilişkilendirir. Thales’in bunu nasıl bilebildiği ayrı bir konudur: Otto Neugebauer, belirli bir yerdeki güneş tutulmaları için bir döngü olmadığını savundu; belki de bu yalnızca bir tahmindi. Hiçbir yazısı günümüze ulaşmadı.

Yine Miletoslu olan Anaksimandros, Dünya’yı göğün ortasında asılı duran bir silindir olarak düşünüyordu. MÖ 5. yüzyılda Atina’da yaşayan Anaksagoras’ın, Ay’ın Güneş’in ışığıyla parladığını açıkladığı söylenir; o, Güneş’e kızgın bir taş diyordu. Platon’un Sokrates’in Savunması adlı eserinde (26d) Sokrates, Güneş’in taş, Ay’ın toprak olduğu fikrinin Anaksagoras’a ait olduğunu söyler. Antik yazarlar onun dinsizlikle suçlandığını aktarır; önerilen tarihler MÖ 450 ile 430 arasındadır.

MÖ 4. yüzyılda Aristoteles, Gök Üzerine (2.14) adlı eserinde Dünya’nın bir küre olduğunu savundu. Tutulma sırasında Ay’ın üzerine düşen gölgesinin kenarı kavislidir ve güneye doğru kısa bir yolculuk, daha kuzeyde görülmeyen yıldızları ortaya çıkarır. Daha sonra Eratosthenes, Dünya’nın büyüklüğünü bile hesapladı.

Knidoslu Eudoksos, MÖ 4. yüzyılda gezegenlerin dolaşmasını, merkezinde Dünya’nın bulunduğu dönen kürelerle açıkladı. Onların gerçek olduğuna inanıp inanmadığını bilmiyoruz; Aristoteles’in inandığı genellikle kabul edilir, ama bazı araştırmacılar buna karşı çıkar. Samoslu Aristarkus (yak. MÖ 310–230) daha cesur bir öneride bulundu. Arşimet, kum tanelerinin sayılması üzerine yazdığı eserde, onun Dünya’nın Güneş’in çevresinde döndüğü varsayımını aktarır. Bunu pek az kişi kabul etti. Aristarkus’un günümüze ulaşan tek kitabı, Güneş’in Ay’dan yaklaşık 20 kat daha uzakta olduğunu hesaplar; gerçek sayı yaklaşık 400’dür.

İznik’te doğan Hipparkos, MÖ 127 ve 126’da Rodos’ta gözlem yapıyordu. Kendi sayılarını bir kısmı Babil kaynaklı daha eski sayılarla karşılaştırdı ve presesyon dediğimiz yavaş kaymayı keşfetti. Muhtemelen trigonometrinin erken bir biçimi olan ilk kiriş tablosunu ve belki yaklaşık 850 yıldızlık bir yıldız kataloğunu hazırladı. Yalnızca bir eseri günümüze ulaştı, bu yüzden onu daha çok Batlamyus aracılığıyla tanıyoruz.

Batlamyus, MS 127 ile 141 arasında İskenderiye’de gözlem yaptı. Büyük kitabı Dünya’yı merkeze koydu ve Güneş’in, Ay’ın ve gezegenlerin konumlarını önceden hesaplamak için episikller, yani daireler üzerinde daireler kullandı. Kitapta 48 takımyıldızda 1022 yıldız sıralanır ve tarihçiler, Hipparkos’tan ne kadarını aldığını hâlâ tartışır. Yunanca adı “Matematiksel Derleme” anlamına geliyordu, ama Arapça al-majisti yoluyla Almagest oldu. Kopernik, Güneş’i merkeze alan sistemini 1543’te yayımladı ve Almagest ancak yaklaşık bir yüzyıl sonra yerini başka eserlere bıraktı.

Bu sözcüklerin çoğu hâlâ yaşıyor. Έκλειψη (tutulma), bir şeyi terk etmek anlamına da gelen ἔκλειψις sözcüğünden gelir. Κόσμος önce düzen ve süs demekti; bugün dünya, hatta yalnızca insanlar demektir: “το ξέρει όλος ο κόσμος”, herkes bunu bilir. Κομήτης (kuyruklu yıldız), kuyruğundan dolayı “uzun saçlı” yıldızdır. “Küçük figür” anlamındaki ζῴδιον’dan gelen ζώδιο, “Τι ζώδιο είσαι;”, yani “Burcun ne?” sorusunda yaşar. Ay bilimde σελήνη’dir, ama günlük konuşmada başka bir sözcük olan φεγγάρι’dir; bu, “ay ışığı” anlamındaki φέγγος’tan gelir. Ἀστρολογία bir zamanlar astronomi demekti; bugün iki sözcük birbirinden ayrılır.

Peki ya Samanyolu? MÖ 3. yüzyıl şairi Aratos ona Γάλα, yani “Süt” der (Phainomena 476). Aristoteles, Anaksagoras ile Demokritos’un onu belirli yıldızların ışığı saydığını aktarır ve bu görüşü reddeder. 1610’da Galileo’nun teleskopu onun sayısız yıldızdan oluşan bir kütle olduğunu gösterdi, 1920’lerde de Edwin Hubble evrenin ondan çok daha öteye uzandığını gösterdi.