Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι: από τον Θαλή στον Δημόκριτο

Σχεδόν τίποτα από όσα έγραψαν αυτοί οι στοχαστές δεν έφτασε απευθείας ως εμάς. Οι μελετητές ταξινομούν τα τεκμήρια με βάση την καθιερωμένη συλλογή των Diels και Kranz: το B δηλώνει τα αποσπάσματα, δηλαδή τα αυτούσια λόγια του στοχαστή, και το A τις μαρτυρίες για αυτόν· μια νεότερη συλλογή, των Laks και Most, κυκλοφόρησε το 2016. Όσοι τους παρέθεσαν διάλεξαν ό,τι εξυπηρετούσε τα δικά τους επιχειρήματα. Ο Αριστοτέλης, η κύρια πηγή για τους αρχαιότερους από αυτούς, τους περιγράφει με το δικό του λεξιλόγιο: στα Μετά τα Φυσικά 983b ονομάζει τον Θαλή ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας, τον θεμελιωτή αυτού του είδους φιλοσοφίας. Αυτή είναι η κρίση του Αριστοτέλη, όχι δήλωση του Θαλή.

Και οι δύο συνηθισμένες ονομασίες θέλουν προσοχή. Ο όρος «προσωκρατικοί» δεν είναι αυστηρά χρονολογικός: ο Δημόκριτος, που γεννήθηκε γύρω στο 460 π.Χ., ήταν νεότερος σύγχρονος του Σωκράτη, και ορισμένοι μελετητές αποφεύγουν τον όρο. Και ο όρος «φιλόσοφος» είναι αναχρονιστικός, αφού αυτοί οι άνδρες μάλλον δεν χρησιμοποιούσαν τη λέξη όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Στέκει, ωστόσο, επειδή ο Αριστοτέλης τους θεωρούσε προδρόμους μιας ενιαίας έρευνας.

Ο Αριστοτέλης λέει ότι αυτοί οι πρώτοι στοχαστές αναζητούσαν τινα φύσιν, μια φύση από την οποία προέρχονται όλα τα άλλα, και την ονομάζει ἀρχή, δηλαδή αφετηρία ή θεμελιώδη αρχή. Για τον Θαλή τον Μιλήσιο ήταν το νερό. Οι λόγοι που δίνει ο Αριστοτέλης είναι εικασίες, όπως δείχνει το ἴσως (983b), ενώ είναι αμφίβολο αν ο Θαλής έγραψε κάτι. Ο Ηρόδοτος (1.74) λέει ότι προείπε στους Ίωνες μια έκλειψη, αλλά μόνο ως προς το έτος. Οι σύγχρονοι υπολογισμοί τη χρονολογούν στις 28 Μαΐου του 585 π.Χ.· πώς μπόρεσε να το κάνει δεν είναι γνωστό, και ορισμένοι μελετητές αμφιβάλλουν για την ιστορία.

Ο Αναξίμανδρος, επίσης από τη Μίλητο, διάλεξε τὸ ἄπειρον, το απεριόριστο· τι ακριβώς εννοούσε αμφισβητείται. Από το βιβλίο του σώζεται ένα απόσπασμα, στον Σιμπλίκιο (6ος αι. μ.Χ.), ο οποίος ακολουθεί τον Θεόφραστο και δεν χρησιμοποιεί εισαγωγικά, οπότε κανείς δεν ξέρει με ακρίβεια πού αρχίζει και πού τελειώνει το παράθεμα. Περιγράφει τα πράγματα να χάνονται σε εκείνο από το οποίο προήλθαν, με τη γλώσσα της δικαιοσύνης και της ποινής. Ο Αναξιμένης προτίμησε τον αέρα, που αλλάζει με την πύκνωση και την αραίωση.

Τα σημερινά ελληνικά δείχνουν πόσο άνισα επιβιώνουν οι λέξεις. Η αρχή σημαίνει ακόμη αφετηρία, θεμελιώδη κανόνα και εξουσία, και ο ἀήρ έγινε αέρας, από την αιτιατική ἀέρα. Το ὕδωρ του Θαλή, όμως, έδωσε τη θέση του στο νερό, από το νηρόν, «φρέσκο», που μαρτυρείται για το νερό στην ύστερη αρχαιότητα· το ὕδωρ ζει σε λόγια σύνθετα, όπως το υδρογόνο.

Ο Ηράκλειτος από την Έφεσο, που έδρασε γύρω στο 500 π.Χ., αρχίζει το βιβλίο του με τον λόγο, μια λέξη που μπορεί να σημαίνει διατύπωση, εξήγηση ή αιτία. Όλα, λέει, γίνονται σύμφωνα με αυτόν τον λόγο (γινομένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε, B1), κι όμως οι άνθρωποι δεν τον κατανοούν. Στο B30 λέει ότι αυτόν τον κόσμο δεν τον έφτιαξε κανένας θεός και κανένας άνθρωπος, και ότι πάντα ήταν, είναι και θα είναι φωτιά. Εδώ ο κόσμος σημαίνει έναν κόσμο με τάξη.

Το σύνθημα πάντα ῥεῖ δεν βρίσκεται στα σωζόμενα αποσπάσματα. Ο Πλάτων γράφει πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, «όλα υποχωρούν και τίποτα δεν μένει» (Κρατύλος 402a). Από τρία ρητά για τα ποτάμια, η Stanford Encyclopedia of Philosophy δέχεται μόνο το B12, όπου άλλα και άλλα νερά κυλούν πάνω σε όσους μπαίνουν στα ίδια ποτάμια, και υποστηρίζει ότι η εικόνα του Πλάτωνα στηρίζεται μάλλον σε παρανόησή του.

Ο Παρμενίδης από την Ελέα, που γεννήθηκε γύρω στο 515 π.Χ. αν ο διάλογος του Πλάτωνα είναι αξιόπιστος, πήρε άλλον δρόμο. Από ένα ποίημα σε εξάμετρους, ίσως 800 στίχων, σώζονται περίπου 160 στίχοι, κυρίως μέσα από μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Σέξτος Εμπειρικός και ο Σιμπλίκιος. Μια θεά υποστηρίζει ότι αυτό που είναι δεν μπορεί να προέλθει από αυτό που δεν είναι: η γένεση και η φθορά αποκλείονται, και κριτήριο της αλήθειας είναι ο λόγος, όχι οι αισθήσεις.

Αρκετοί μεταγενέστεροι στοχαστές εξήγησαν την αλλαγή ως ανάμειξη και διαχωρισμό όσων ήδη υπάρχουν. Ο Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα, του οποίου το έργο χρονολογείται στα μέσα του 5ου αι. π.Χ., ονόμασε τέσσερα: γη, νερό, αέρα και φωτιά. Η δική του λέξη ήταν ῥιζώματα, ρίζες· ο Αριστοτέλης τα ονομάζει στοιχεῖα (985a). Η Φιλία τα ενώνει και το Νείκος τα χωρίζει. Ο Αναξαγόρας από τις Κλαζομενές, μεγαλύτερος από τον Εμπεδοκλή αλλά μεταγενέστερος στα έργα του, κατά τον Αριστοτέλη (984a), έβαλε πάνω από όλα τον νου: στον Φαίδωνα του Πλάτωνα (97c) ο Σωκράτης θυμάται ότι άκουσε να διαβάζουν από το βιβλίο του ότι ο νους είναι ὁ διακοσμῶν, αυτός που βάζει τα πάντα σε τάξη.

Ο Αριστοτέλης (985b) αναφέρει μαζί τον Λεύκιππο και τον σύντροφό του Δημόκριτο: γι’ αυτούς στοιχεία είναι τὸ πλῆρες και τὸ κενόν, το γεμάτο και το άδειο. Για τον Λεύκιππο γνωρίζουμε λίγα, και ο Δημόκριτος από τα Άβδηρα φαίνεται ότι συστηματοποίησε τις απόψεις του· το έργο του Δημόκριτου σώζεται μόνο σε έμμεσες μαρτυρίες, κάποιες αναξιόπιστες. Ο Διογένης Λαέρτιος (9.72) τον παραθέτει: νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ θερμόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν, κατά σύμβαση κρύο, κατά σύμβαση ζεστό, στην πραγματικότητα άτομα και κενό. Το ἄτομον είναι κυριολεκτικά αυτό που δεν κόβεται, από το ἀ- και το τέμνω. Η χημική θεωρία του Ντάλτον το 1808 υιοθέτησε το όνομα, και πειράματα από το 1897 αποκάλυψαν το ηλεκτρόνιο, ένα μέρος κάθε ατόμου. Το όνομα έμεινε.