Antik Yunan felsefe okulları: Akademi, Lykeion, Stoa ve Bahçe

MÖ 4. ve 3. yüzyıllar arasında Atina felsefenin şehri oldu. Gençler ünlü öğretmenleri dinlemek için Yunan dünyasının her yerinden geliyordu. Bu öğretmenlerden dördü yüzyıllarca yaşayan okullar kurdu.

O zamanlar okul, sıraları ve zili olan bir bina değildi. Bir öğretmen ve öğrencilerinden oluşan, konuşmak, okumak ve soru sormak için aynı yerde buluşan bir insan topluluğuydu. Bu yüzden her okul, toplandığı yerin adını aldı:

• Platon’un ders verdiği, gymnasionu olan bir park: Ἀκαδημία;
• Aristoteles’in ders verdiği başka bir gymnasion: Λύκειον;
• Zenon’un ders verdiği, agorada duvarları boyalı, üstü kapalı bir revak: Στοά;
• Epikuros’un dostlarıyla yaşadığı bahçe: Κῆπος.

Bu yerlerin adları bugün de Yunanca sözcüklerdir ve bazıları birçok başka dile yayılmıştır.

Akademi, şehir merkezinin yaklaşık 1,5 kilometre kuzeybatısında, gölgeli bir parktı. Orada bir gymnasion, koşu pistleri, sunaklar ve zeytin ağaçları vardı. Adı yerel bir kahramandan, Ἑκάδημος ya da Akademos’tan geliyordu. Platon orada MÖ 387 civarında ders vermeye başladı ve bölgede küçük bir bahçesi de vardı. Tarih yaklaşıktır: hiçbir antik metin kesin yılı vermez.

Platon, kendi hocası Sokrates gibi, sorular sorarak ve tartışarak öğretirdi. Okulda matematik çok önemliydi. Ünlü bir hikâyeye göre kapının üstünde “Geometri bilmeyen girmesin” yazıyordu, ama bu hikâye Platon’dan ancak 750 yıl kadar sonra ortaya çıkar ve tarihçilerin çoğu onun uydurma olduğunu düşünür.

Aristoteles Akademi’ye yaklaşık 17 yaşında geldi ve Platon MÖ 347’de ölene kadar, yirmi yıl kadar orada kaldı. Okulun kendisinin ne kadar sürdüğü tartışmalıdır. Sık sık Platon’dan imparator Iustinianus’un onu MS 529’da kapatmasına kadar sürdüğü söylenir. Ancak tarihçiler, Platon’un okulunun Romalı komutan Sulla’nın Atina’yı kuşattığı MÖ 86 civarında durmuş göründüğünü ve Atina’nın sonraki Platoncularının yeni bir okul olduğunu belirtir.

Lykeion, şehir surlarının doğusunda, Ilissos ve Eridanos ırmakları arasında bir gymnasiondu. Adını Ἀπόλλων Λύκειος, yani Apollon Lykeios’un bir tapınağından alıyordu. Atinalılar Aristoteles’ten çok önce de orada spor yapar ve buluşurdu.

MÖ 335’te Aristoteles Atina’ya döndü ve okulunu Lykeion’da kurdu. Diogenes Laertios’a göre, öğrencileriyle birlikte üstü kapalı bir yürüyüş yolu olan περίπατος boyunca bir ileri bir geri yürüyerek ders verirdi. Ona bağlı olanlara sonradan Peripatetikler, περιπατητικοί, dendi. Araştırmacılar bu adın yürüyüş yolunun kendisinden mi, yoksa yürüyerek ders verme alışkanlığından mı geldiğinden emin değil.

Lykeion bir araştırma yeriydi. Üyeleri bitkileri, hayvanları, havayı, tıbbı, siyaseti ve felsefe tarihini inceledi ve çok sayıda kitap topladı. Aristoteles’ten sonra okulu meslektaşı Theophrastos yönetti. MÖ 86’da Sulla’nın ordusu Lykeion’un büyük kısmını yıktı.

1996’da Atina’nın merkezindeki inşaat çalışmaları sırasında Rigillis Sokağı yakınında antik duvarlar bulundu. Kazıyı yöneten arkeolog bunları Lykeion’un bir palaistrası olarak tanımladı. Alan 2014’ten beri ziyarete açık, ancak henüz tam olarak yayımlanmadı.

MÖ 300 civarında Kıbrıslı bir tüccar olan Kitionlu Zenon, agorada, Ποικίλη Στοά denen Boyalı Revak’ta ders vermeye başladı. Revak adını Polygnotos’un duvar resimlerinden alıyordu. Onu dinleyenlere Στωικοί, yani Stoacılar, Stoa’nın insanları dendi. Stoacılar ἀρετή’nin, yani erdemin, tek gerçek iyi olduğunu, bilge kişinin doğayla uyum içinde yaşadığını ve ne olursa olsun sakin kaldığını öğretti. Kleanthes ve Khrysippos gibi sonraki önderler okulu ünlü yaptı, Seneca gibi Romalılar da onu yüzyıllar sonra okudu.

Epikuros MÖ 307/306’da Atina’ya döndü ve bahçeli bir ev satın aldı: Κῆπος. Dostları onunla birlikte orada yaşar ve sade yemekler yerdi. Epikuros’a göre yaşamın amacı ἡδονή, yani hazdı, ama bununla eğlenceleri kastetmiyordu. Menoikeus’a yazdığı mektupta hazzın “bedende acı, ruhta huzursuzluk olmaması” demek olduğunu açıklar. Bu iç huzuruna ἀταραξία adını verdi. En önemlisi dostluktu; Leontion ve Themista gibi kadın dostlarına da mektuplar yazdı.

İki okul birbirine rakipti, ama ikisi de aynı soruyu soruyordu: Bir insan nasıl mutlu yaşayabilir?