Antik Çağ'dan bu yana anlamı değişen Yunanca sözcükler

Yunanca sözcükler çok uzun yaşayabilir. Yazılışları çoğu zaman neredeyse aynı kalır, ama anlamları kayabilir. σχολή sözcüğünü ele alalım. Platon ve Aristoteles için bu sözcük her şeyden önce boş zaman, çalışmak gerekmeyen saatler demekti. Bugün Yunan bir öğrenci üniversitenin bir σχολή biriminde, örneğin tıp fakültesi Ιατρική Σχολή'de okur, bir çocuk da σχολείο'ya, yani okula gider.

Ya da ἐκκλησία sözcüğünü ele alalım. Antik kentlerde bu, meclis, bütün yurttaşların toplantısıydı. Bugün εκκλησία kilise demektir. Ayin bitince Yunanlar «Σχόλασε η εκκλησία», “ayin bitti” diyebilir. Bu kısa cümlede iki sözcüğümüz vardır: “işi bitirmek” anlamındaki σχολώ fiili, σχολή ile aynı ailedendir.

Bir anlam nasıl değişir? İnsanlar bir sözcüğü eski anlamına yakın bir şey için kullanır ve yeni kullanım yavaş yavaş yerleşir. ἐκκλησία, bir araya çağrılmış insanlardan oluşan bir topluluktu. Hristiyanlar sözcüğü kendi cemaatleri, sonra da binaları için kullandı. Böylece bir sözcük tanıdık görünüp yine de sizi şaşırtabilir.

σχολή. Liddell-Scott-Jones sözlüğü (LSJ) “boş zaman” ile başlar; Aristoteles οὐ σχολὴ δούλοις, “kölelere boş zaman yok” atasözünü aktarır (Politika 1334a). Sonra sözcük, boş zamanın kullanıldığı şeye geçti: bilgece tartışmaya, derse ve ardından dersi dinleyen gruba. Bugünkü “fakülte” anlamı, Fransızca faculté ve Almanca Fakultät örneğiyle biçimlendi. Eski anlam, halk dilindeki σχόλη sözcüğünde, yani tatil gününde yaşıyor.

πομπή. “Gönderiyorum” demek olan πέμπω fiilinden gelir: Homeros'ta eşlik etme, sonra törensel alay anlamındaydı (Herodotos 5.56, Thukydides 6.56). Resmî anlam hâlâ canlıdır: «η πομπή του Επιταφίου», Kutsal Cuma alayı. Halk dilinde, çoğunlukla çoğul olarak, πομπές utanç verici şeylerdir. Antik πομπεύω fiili zaten “kaba şakalarla sövmek” anlamına gelebiliyordu (Demosthenes 18.124), çünkü bu şakalar bazı bayram alaylarının parçasıydı. Orta Çağ Yunancasında birini halkın alayına maruz bırakmak için dolaştırmak demekti ve Triantafillidis sözlüğü utanç anlamını buradan türetir. Antik şakaların buna yol açıp açmadığını söylemez.

ἰδιώτης. “Kendine ait” demek olan ἴδιος sözcüğünden: görev sahibinin karşıtı olarak özel kişi (Herodotos 1.59) ya da uzmanın karşıtı olarak meslekten olmayan kişi, «ἰατρὸς καὶ ἰδιώτης» (Thukydides 2.48). LSJ “cahil” anlamını da verir (Demosthenes 4.35). Yunancada ana anlam neredeyse hiç kaymadı: ιδιώτης hâlâ özel kişidir, «Κράτος και ιδιώτες», “devlet ve özel kişiler”. Psikiyatri terimi ιδιώτης ise ἰδιώτης kaynaklı Latince idiota kökenli Fransızca idiot sözcüğünden geldi.

Bazen bir sözcük ikiye bölünür. Antik δουλεία kölelik demekti. Orta Çağ Yunancasında son ünlüler tek heceye kaynaştı ve ortaya çıkan δουλειά bugün iş anlamına gelir. Yazı dilindeki δουλεία biçimi eski anlamı korudu; böylece Modern Yunancada ikisi de var ve sözlük bu çiftle oynuyor: «Η δουλειά όταν καταπιέζει τον εργαζόμενο γίνεται δουλεία», “çalışanı ezen iş köleliğe dönüşür”. LSJ, Septuaginta'da δουλεία için “ücretli hizmet” anlamını da kaydeder.

Bazen anlam daralır. ἄγαλμα, Homeros'ta şan ya da sevinç, sonra tanrıları memnun eden bir armağan, sonra bir tanrının heykeli (Herodotos 1.131), ardından herhangi bir heykeldi (Platon, Menon 97d). Bugün άγαλμα yalnızca heykeldir: eski anlamlar gündelik sözcükten silinmiştir.

Bazen sözcük bambaşka bir şeye geçer. καιρός önce doğru ölçü, sonra kritik andı. Zaman dilimi anlamı Helenistik, hava durumu anlamı ise Orta Çağ'a aittir: «Τι καιρό κάνει;», “Hava nasıl?”. Benzer biçimde ψάρι, ekmekle yenen pişmiş yemek anlamındaki ὄψον sözcüğünün küçültme biçimi ὀψάριον'a dayanır. Helenistik dönemde balık anlamını aldı, sonra gündelik konuşmada ἰχθύς sözcüğünün yerini tuttu.

Sözlükler bu değişimleri genellikle yıla göre değil döneme göre tarihlendirir, çünkü yeni bir anlam ancak insanlar onu kullanmaya başladıktan sonra kayda geçer.

Bazı antik sözcükler bugünkü anlamlarını başka bir dilden aldı. ὑπουργός “hizmet eden”, yani yardımcı (Hippokrates) ya da hizmetkâr (Polybios) demekti. Bugün υπουργός bakandır; bu anlam, kralın yardımcısı olan İtalyanca ministro ve Fransızca ministre örneğiyle oluştu. ἄτομος “kesilmemiş, bölünmez” demekti: “kişi” anlamındaki άτομο Fransızca individu sözcüğünü, kimyacıların atomu da Fransızca atome sözcüğünü izler. Dilbilimciler buna anlam ödünçlemesi der: biçim Yunanca, yeni anlam ithaldir.

Eski Yunanca öğreniyorsanız ya da oradan Modern Yunancaya geçiyorsanız, şu yalancı dostlara dikkat edin:

• Thukydides'te ἐκκλησία meclistir, asla kilise değildir.
• Bir Yunan gazetesinde υπουργός bakandır, yardımcı değildir.
• Hava tahmininde καιρός hava durumudur; Pindaros'ta ise harekete geçme anıdır.
• Thukydides'te δουλεία köleliktir; ofiste δουλειά sadece işinizdir.
• Platon'da σχολή her şeyden önce boş zamandır, ama tartışma anlamına da gelebilir.

En güvenli alışkanlık, sözcüğe iki kez bakmaktır: antik metin için LSJ'de, bugünkü kullanım için de her maddenin sonundaki notun tarihini verdiği Triantafillidis sözlüğünde.