De presocratici: van Thales tot Democritus

Vrijwel niets van wat deze denkers schreven, heeft ons rechtstreeks bereikt. Geleerden ordenen het materiaal volgens de standaardverzameling van Diels en Kranz: B staat voor fragmenten, de geciteerde woorden van de denker, en A voor getuigenissen, berichten over hem; een nieuwere verzameling van Laks en Most verscheen in 2016. Wie hen citeerde, koos wat de eigen argumenten diende. Aristoteles, de belangrijkste bron voor de oudste denkers, beschrijft hen in zijn eigen woordenschat: in Metafysica 983b noemt hij Thales ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας, de grondlegger van dit soort filosofie. Dat is het oordeel van Aristoteles, geen bewering van Thales.

Beide gangbare namen vragen om voorzichtigheid. «Presocraticus» is niet strikt chronologisch: Democritus, geboren rond 460 v.Chr., was een jongere tijdgenoot van Socrates, en sommige geleerden mijden de term. Ook «filosoof» is anachronistisch, want deze mannen gebruikten het woord waarschijnlijk niet zoals Plato en Aristoteles. De naam blijft verdedigbaar, omdat Aristoteles hen zag als voorgangers in één doorlopend onderzoek.

Aristoteles zegt dat deze vroege denkers zochten naar τινα φύσιν, een natuur waaruit al het andere voortkomt, en hij noemt die een ἀρχή, begin of beginsel. Voor Thales van Milete was dat water. De redenen die Aristoteles geeft, zijn gissingen, gemarkeerd met ἴσως, «misschien» (983b), en het is twijfelachtig of Thales iets heeft geschreven. Herodotus (1.74) zegt dat hij de Ioniërs een eclips voorspelde, zij het alleen op het jaar. Moderne berekeningen dateren die op 28 mei 585 v.Chr.; hoe hij dat gekund zou hebben, is onbekend, en sommige geleerden betwijfelen het verhaal.

Anaximander, eveneens uit Milete, koos τὸ ἄπειρον, het onbegrensde; wat hij daarmee bedoelde, is omstreden. Van zijn boek is één fragment bewaard, bij Simplicius (6e eeuw n.Chr.), die Theophrastus volgt en geen aanhalingstekens gebruikt, zodat niemand precies weet waar het citaat begint en eindigt. Het beschrijft hoe dingen vergaan in datgene waaruit ze ontstonden, in de taal van recht en straf. Anaximenes gaf de voorkeur aan lucht, die verandert door te verdichten en te verdunnen.

Het Grieks van nu laat zien hoe ongelijk woorden overleven. Αρχή betekent nog altijd begin, beginsel en overheid, en ἀήρ werd αέρας, vanuit de accusatief ἀέρα. Maar het ὕδωρ van Thales maakte plaats voor νερό, van νηρόν, «vers», dat in de late oudheid voor water is overgeleverd; ὕδωρ leeft voort in geleerde samenstellingen als υδρογόνο.

Herakleitos van Efeze, actief rond 500 v.Chr., opent zijn boek met de λόγος, een woord dat uitspraak, verklaring of reden kan betekenen. Alles, zegt hij, gebeurt volgens deze λόγος (γινομένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε, B1), en toch begrijpen de mensen die niet. In B30 zegt hij dat geen god en geen mens deze κόσμος heeft gemaakt, die altijd vuur was, is en zal zijn. Κόσμος betekent hier een geordende wereld.

De leus πάντα ῥεῖ staat niet tussen de bewaarde fragmenten. Plato schrijft πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, «alles wijkt en niets blijft» (Cratylus 402a). Van drie uitspraken over rivieren aanvaardt de Stanford Encyclopedia of Philosophy alleen B12, waar steeds ander water stroomt over wie in dezelfde rivieren stapt, en betoogt dat Plato’s beeld waarschijnlijk op een verkeerde lezing daarvan berust.

Parmenides van Elea, geboren rond 515 v.Chr. als Plato’s dialoog betrouwbaar is, sloeg een andere weg in. Van een gedicht in hexameters, misschien 800 regels lang, zijn ongeveer 160 verzen bewaard, vooral via latere auteurs als Sextus Empiricus en Simplicius. Een godin betoogt dat wat is niet kan voortkomen uit wat niet is: geboorte en vernietiging zijn uitgesloten, en de toetssteen van de waarheid is de rede, niet de zintuigen.

Verscheidene latere denkers verklaarden verandering als het mengen en scheiden van wat al bestaat. Empedocles van Akragas, wiens werk gedateerd wordt op het midden van de 5e eeuw v.Chr., noemde er vier: aarde, water, lucht en vuur. Zijn eigen woord was ῥιζώματα, wortels; Aristoteles noemt ze στοιχεῖα, elementen (985a). Liefde brengt ze samen en Strijd drijft ze uiteen. Anaxagoras van Clazomenae, volgens Aristoteles (984a) ouder dan Empedocles maar later met zijn werken, plaatste νοῦς, de geest, boven alles: in Plato’s Phaedo (97c) herinnert Socrates zich dat hij uit diens boek hoorde voorlezen dat νοῦς ὁ διακοσμῶν is, datgene wat alles ordent.

Aristoteles (985b) noemt Leucippus en zijn metgezel Democritus samen: voor hen zijn de elementen τὸ πλῆρες en τὸ κενόν, het volle en het lege. Over Leucippus is weinig bekend, en Democritus van Abdera lijkt zijn opvattingen tot een systeem te hebben gemaakt; het werk van Democritus is alleen bewaard in berichten uit de tweede hand, soms onbetrouwbaar. Diogenes Laërtius (9.72) citeert hem: νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ θερμόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν, bij afspraak koud, bij afspraak warm, in werkelijkheid atomen en leegte. Een ἄτομον is letterlijk wat niet gesneden kan worden, van ἀ- en τέμνω. Daltons scheikundige theorie van 1808 nam de naam over, en proeven vanaf 1897 onthulden het elektron, een deel van elk atoom. De naam bleef.