Presokratycy: od Talesa do Demokryta

Prawie nic z tego, co napisali ci myśliciele, nie dotarło do nas bezpośrednio. Badacze porządkują materiał według standardowego zbioru Dielsa i Kranza: B oznacza fragmenty, czyli cytowane słowa myśliciela, a A świadectwa, czyli relacje o nim; nowszy zbiór Laksa i Mosta ukazał się w 2016 r. Ci, którzy ich cytowali, wybierali to, co służyło ich własnym argumentom. Arystoteles, główne źródło dla najdawniejszych myślicieli, opisuje ich własnym słownictwem: w Metafizyce 983b nazywa Talesa ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας, założycielem tego rodzaju filozofii. To ocena Arystotelesa, a nie twierdzenie Talesa.

Obie zwyczajowe nazwy wymagają ostrożności. „Presokratyk” nie jest określeniem ściśle chronologicznym: Demokryt, urodzony około 460 r. p.n.e., był młodszym współczesnym Sokratesa, a niektórzy badacze unikają tego terminu. Również „filozof” to anachronizm, bo ci ludzie zapewne nie używali tego słowa tak jak Platon i Arystoteles. Można go jednak bronić, ponieważ Arystoteles widział w nich poprzedników jednego, ciągłego badania.

Arystoteles mówi, że ci wcześni myśliciele szukali τινα φύσιν, pewnej natury, z której pochodzi wszystko inne, i nazywa ją ἀρχή, początkiem lub zasadą. Dla Talesa z Miletu była nią woda. Powody, które podaje Arystoteles, to domysły, oznaczone słowem ἴσως, „być może” (983b), a to, czy Tales cokolwiek napisał, jest wątpliwe. Herodot (1.74) mówi, że przepowiedział on Jonom zaćmienie, ale tylko co do roku. Współczesne obliczenia datują je na 28 maja 585 r. p.n.e.; nie wiadomo, jak mógłby tego dokonać, a niektórzy badacze powątpiewają w tę opowieść.

Anaksymander, również z Miletu, wybrał τὸ ἄπειρον, bezkres; co dokładnie przez to rozumiał, jest sporne. Z jego księgi zachował się jeden fragment, u Simplikiosa (VI w. n.e.), który idzie za Teofrastem i nie używa cudzysłowu, więc nikt nie wie dokładnie, gdzie cytat się zaczyna i kończy. Opisuje on, jak rzeczy giną w tym, z czego powstały, językiem sprawiedliwości i kary. Anaksymenes wolał powietrze, które zmienia się przez zagęszczanie i rozrzedzanie.

Dzisiejsza greka pokazuje, jak nierówno przetrwały słowa. Αρχή nadal znaczy początek, zasadę i władzę, a ἀήρ stało się αέρας, od biernika ἀέρα. Lecz ὕδωρ Talesa ustąpiło miejsca słowu νερό, od νηρόν, „świeży”, poświadczonemu w znaczeniu wody w późnej starożytności; ὕδωρ żyje w uczonych złożeniach, takich jak υδρογόνο.

Heraklit z Efezu, działający około 500 r. p.n.e., otwiera swoją księgę słowem λόγος, które może znaczyć wypowiedź, wyjaśnienie lub rację. Wszystko, mówi, dzieje się według tego λόγος (γινομένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε, B1), a jednak ludzie go nie pojmują. W B30 mówi, że tego κόσμος nie stworzył żaden bóg ani człowiek, a zawsze był, jest i będzie ogniem. Κόσμος znaczy tu uporządkowany świat.

Hasła πάντα ῥεῖ nie ma wśród zachowanych fragmentów. Platon pisze πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, „wszystko ustępuje i nic nie trwa” (Kratylos 402a). Z trzech powiedzeń o rzekach Stanford Encyclopedia of Philosophy przyjmuje tylko B12, gdzie na wchodzących do tych samych rzek płyną wciąż inne wody, i dowodzi, że obraz Platona opiera się prawdopodobnie na błędnym odczytaniu tego fragmentu.

Parmenides z Elei, urodzony około 515 r. p.n.e., jeśli dialog Platona jest wiarygodny, poszedł inną drogą. Z poematu heksametrem, liczącego może 800 wersów, zostało około 160, głównie dzięki późniejszym autorom, takim jak Sekstus Empiryk i Simplikios. Bogini dowodzi, że to, co jest, nie może pochodzić z tego, czego nie ma: narodziny i zniszczenie są wykluczone, a miarą prawdy jest rozum, nie zmysły.

Kilku późniejszych myślicieli wyjaśniało zmianę jako mieszanie się i rozdzielanie tego, co już istnieje. Empedokles z Akragas, którego dzieło datuje się na połowę V w. p.n.e., wymienił cztery: ziemię, wodę, powietrze i ogień. Jego własnym słowem było ῥιζώματα, korzenie; Arystoteles nazywa je στοιχεῖα, elementami (985a). Miłość je łączy, a Nienawiść rozdziela. Anaksagoras z Klazomen, według Arystotelesa (984a) starszy od Empedoklesa, lecz późniejszy swoimi dziełami, postawił νοῦς, rozum, ponad wszystkim: w Fedonie Platona (97c) Sokrates wspomina, jak słyszał czytanie z jego księgi, że νοῦς to ὁ διακοσμῶν, to, co wszystko porządkuje.

Arystoteles (985b) wymienia razem Leukipposa i jego towarzysza Demokryta: dla nich elementami są τὸ πλῆρες i τὸ κενόν, pełne i puste. O Leukipposie wiadomo niewiele, a Demokryt z Abdery najwyraźniej usystematyzował jego poglądy; dzieło Demokryta przetrwało tylko w relacjach z drugiej ręki, niekiedy niepewnych. Diogenes Laertios (9.72) cytuje go: νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ θερμόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν, umownie zimne, umownie ciepłe, naprawdę atomy i próżnia. Ἄτομον to dosłownie to, czego nie da się przeciąć, od ἀ- i τέμνω. Chemiczna teoria Daltona z 1808 r. przejęła tę nazwę, a doświadczenia od 1897 r. ujawniły elektron, część każdego atomu. Nazwa została.