Sokratik yöntem: ironi ve doğurtma

Çoğu öğretmen önce açıklar, sonra soru sorar. Platon'da karşılaştığımız Sokrates bunun tersini yapar: bilmediğini söyler ve karşısındakinden açıklamasını ister. Böyle bir konuşma bir διάλογος'tur ve olağan adımları şunlardır:

• Soru. Sokrates bir şeyin ne olduğunu sorar: τί ἐστι; Cesaret nedir? ἀρετή, yani erdem nedir?
• Yanıt. Karşısındaki kişi bir ὁρισμός, yani tanım önerir ve çoğu zaman ondan emindir.
• Sınama. Sokrates küçük sorularla yanıtın uymadığı bir durum ya da kişinin daha önce kabul ettiği bir şeyle çelişki bulur. Bu sınama ἔλεγχος'tur.
• Yeni deneme. Kişi yanıtını değiştirir ve sınama yeniden başlar.
• Çıkmaz. Çoğu zaman kimse kesin bir yanıta ulaşamaz. Bu çaresizlik durumu ἀπορία'dır.

Burada çıkmaza girmek başarısızlık değildir. Sokrates, bildiğini yanlışlıkla sanan birinden biraz daha bilge göründüğünü söyler, çünkü «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι», bilmediğimi bildiğimi de sanmıyorum (Savunma 21d).

Platon'un Lakhes diyaloğunda Sokrates sorar: «ἀνδρεία τί ποτʼ ἐστίν», cesaret de neyin nesidir? (190d). Lakhes bunu kolay bulur: cesur kişi saftan ayrılmayan, düşmanla savaşan ve kaçmayandır (190e).

Sokrates böyle birinin cesur olduğunu kabul eder, sonra uymayan durumlar öne sürer. İskitlerin geri çekilirken de kovalarken olduğu kadar iyi savaştıkları söylenir (191a). Lakhes bunun süvariler için geçerli olduğunu söyleyince Sokrates, Plataia'daki Spartalı piyadeleri anar: anlatıldığına göre geri çekilmiş, sonra dönüp savaşmışlardır (191b–c). Ayrıca insanlar denizde, hastalıkta, yoksullukta ve siyasette de cesur olabilir (191d).

Demek ki ilk yanıt fazla dardı. Lakhes yeniden dener, sonra Nikias dener ve iki yanıt da başarısız olur. Sona doğru Sokrates şu sonuca varır: «οὐκ ἄρα ηὑρήκαμεν … ἀνδρεία ὅτι ἔστιν», demek ki cesaretin ne olduğunu bulamadık (199e). Euthyphron da benzer bir yol izler: orada dindarlık, yaklaşık beş tanım denemesiyle sınanır.

Menon diyaloğunda Menon, Sokrates'in yassı deniz balığı νάρκη'ya, yani elektrikli vatoza benzediğinden yakınır; bu balık kendisine dokunan herkesi uyuşturur: ἀρετή üzerine defalarca konuşmuştur, şimdi ise ne olduğunu bile söyleyemez (80a–b). Sokrates, kendisi ἀπορία içinde olduğu için başkalarını da ona düşürdüğünü söyler (80c–d). Sonra Menon'un evindeki köle bir çocuğa bir karenin nasıl iki katına çıkarılacağını sorar. Çocuk emindir, takılır ve ancak o zaman öğrenmek ister; Sokrates ve Menon, uyuşmanın ona yararlı olduğunda anlaşırlar (84a–c).

Theaitetos diyaloğunda Sokrates, annesi Φαιναρέτη'nin bir μαῖα, yani ebe olduğunu ve onun sanatını ruhlar üzerinde uyguladığını söyler (149a–150c). Kendine ait bir bilgelik öne sürmez: başkalarının düşünceler doğurmasına yardım eder ve her birinin gerçek mi yanlış mı olduğunu sınar (150c). Sanatının adı μαιευτική'dir (161e); doğurtma yöntemi terimi buradan gelir.

Gorgias diyaloğunda iki tür ἔλεγχος'u karşılaştırır. Mahkemelerde bir taraf çok sayıda tanık getirir ve bu, der, gerçek için hiçbir değer taşımaz (471e–472a). Kendi türü ise tek tanığa ihtiyaç duyar: konuştuğu kişiye (475e–476a).

Sokrates yazılı bir şey bırakmadı, bu yüzden bildiğimiz her şey ikinci eldendir ve çoğu tartışmalıdır. Aristophanes Bulutlar'da onunla alay eder; Ksenophon ve Platon onu farklı biçimlerde sunar; Platon'un öğrencisi Aristoteles ona iki şey atfeder: tümevarımsal akıl yürütmeler ve genel tanımlar (Metafizik 1078b). Bu nedenle “Sokratik yöntem” genellikle Platon'un yazdığı biçimiyle Sokrates demektir.

En sert tartışma εἰρωνεία üzerinedir. Thrasymakhos «αὕτη ʼκείνη ἡ εἰωθυῖα εἰρωνεία Σωκράτους» diye bağırır, işte Sokrates'in alışılmış εἰρωνεία'sı, çünkü yanıt vermek istemez (Devlet 337a). Alkibiades, onun bütün ömrünü εἰρωνευόμενος καὶ παίζων, insanlarla oyun oynayarak geçirdiğini söyler (Şölen 216e). Aristoteles εἴρων'u küçülterek konuşan kişi olarak görür ve Sokrates'in adını anar (Nikomakhos'a Etik 1127b). Oysa Platon'un Sokrates'i gerçekten değerli hiçbir şey bilmediğinde ısrar eder (Savunma 21d) ve yargıçların ona inanmayacağını, onu εἰρωνευόμενος sayacağını söyler (38a). Bilgisizliği bir maske miydi, yoksa içten miydi? Araştırmacılar anlaşamıyor.

Ayrıca ἔλεγχος'un neyi kanıtlayabileceğini de sorarlar. Gregory Vlastos olumlu sonuçlara ulaşabileceğini savunuyordu; başkaları ise yalnızca bir kişinin görüşlerinin birbiriyle uyuşmadığını gösterdiğini düşünür.