Filozofët parasokratikë: nga Talesi te Demokriti

Pothuajse asgjë nga ajo që shkruan këta mendimtarë nuk na ka ardhur drejtpërdrejt. Studiuesit i rendisin të dhënat sipas përmbledhjes standarde të Diels-it dhe Kranz-it: B shënon fragmentet, fjalët e cituara të mendimtarit, dhe A dëshmitë, rrëfimet për të; një përmbledhje më e re, e Laks-it dhe Most-it, doli në vitin 2016. Ata që i cituan zgjodhën atë që u shërbente argumenteve të tyre. Aristoteli, burimi kryesor për më të hershmit, i përshkruan me fjalorin e vet: te Metafizika 983b e quan Talesin ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας, themeluesi i këtij lloji filozofie. Ky është gjykimi i Aristotelit, jo pretendim i Talesit.

Të dy emërtimet e zakonshme duan kujdes. «Parasokratik» nuk është rreptësisht kronologjik: Demokriti, i lindur rreth vitit 460 p.e.s., ishte një bashkëkohës më i ri i Sokratit, dhe disa studiues e shmangin termin. Edhe «filozof» është anakronik, sepse këta burra ndoshta nuk e përdornin fjalën si Platoni dhe Aristoteli. Mund të mbrohet, megjithatë, sepse Aristoteli i shihte si paraardhës të një kërkimi të vetëm e të vazhdueshëm.

Aristoteli thotë se këta mendimtarë të hershëm kërkonin τινα φύσιν, një natyrë nga e cila vjen gjithçka tjetër, dhe e quan ἀρχή, fillim ose parim. Për Talesin e Miletit ishte uji. Arsyet që jep Aristoteli janë hamendësime, të shënuara me ἴσως, «ndoshta» (983b), dhe është e dyshimtë nëse Talesi shkroi diçka. Herodoti (1.74) thotë se ai ua parathotë jonianëve një eklips, por vetëm për vitin. Llogaritjet moderne e datojnë më 28 maj 585 p.e.s.; nuk dihet si mund ta ketë bërë këtë, dhe disa studiues e vënë në dyshim rrëfimin.

Anaksimandri, gjithashtu nga Mileti, zgjodhi τὸ ἄπειρον, të pakufishmen; çfarë kishte parasysh është e diskutueshme. Nga libri i tij ka mbetur një fragment i vetëm, te Simplici (shekulli VI e.s.), i cili ndjek Teofrastin dhe nuk përdor thonjëza, prandaj askush nuk e di saktësisht ku fillon dhe ku mbaron citimi. Ai përshkruan sendet që zhduken në atë nga e cila lindën, me gjuhën e drejtësisë dhe të ndëshkimit. Anaksimeni parapëlqeu ajrin, që ndryshon duke u dendur dhe duke u rralluar.

Greqishtja e sotme tregon sa në mënyrë të pabarabartë mbijetojnë fjalët. Αρχή do të thotë ende fillim, parim dhe autoritet, kurse ἀήρ u bë αέρας, nga rasa kallëzore ἀέρα. Por ὕδωρ i Talesit ia la vendin fjalës νερό, nga νηρόν, «i freskët», e dëshmuar për ujin në antikitetin e vonë; ὕδωρ jeton në fjalë të përbëra të ngritura si υδρογόνο.

Herakliti i Efesit, aktiv rreth vitit 500 p.e.s., e hap librin e tij me λόγος, fjalë që mund të thotë pohim, shpjegim ose arsye. Gjithçka, thotë ai, ndodh sipas këtij λόγος (γινομένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε, B1), e megjithatë njerëzit nuk e kuptojnë. Te B30 thotë se këtë κόσμος nuk e bëri asnjë zot dhe asnjë njeri, dhe se ai ka qenë, është dhe do të jetë gjithmonë zjarr. Këtu κόσμος do të thotë botë e rregulluar.

Formula πάντα ῥεῖ nuk gjendet në fragmentet e mbijetuara. Platoni shkruan πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, «gjithçka tërhiqet dhe asgjë nuk mbetet» (Kratili 402a). Nga tri thënie për lumenjtë, Stanford Encyclopedia of Philosophy pranon vetëm B12, ku ujëra gjithnjë të tjera rrjedhin mbi ata që hyjnë në të njëjtët lumenj, dhe argumenton se pamja e Platonit mbështetet me gjasë në një lexim të gabuar të këtij fragmenti.

Parmenidi i Eleas, i lindur rreth vitit 515 p.e.s. nëse dialogu i Platonit është i besueshëm, mori një rrugë tjetër. Nga një poemë në heksametra, ndoshta me 800 vargje, kanë mbetur rreth 160 vargje, kryesisht përmes autorëve të mëvonshëm si Sekst Empiriku dhe Simplici. Një perëndeshë argumenton se ajo që është nuk mund të vijë nga ajo që nuk është: lindja dhe shkatërrimi përjashtohen, dhe kriter i së vërtetës është arsyeja, jo shqisat.

Disa mendimtarë të mëvonshëm e shpjeguan ndryshimin si përzierje dhe ndarje të asaj që ekziston tashmë. Empedokliu i Akragasit, vepra e të cilit datohet në mesin e shekullit V p.e.s., përmendi katër: tokën, ujin, ajrin dhe zjarrin. Fjala e tij ishte ῥιζώματα, rrënjë; Aristoteli i quan στοιχεῖα, elemente (985a). Dashuria i bashkon dhe Grindja i ndan. Anaksagora i Klazomenës, më i vjetër se Empedokliu, por më i vonë në veprat e tij sipas Aristotelit (984a), e vuri νοῦς, mendjen, mbi gjithçka: te Fedoni i Platonit (97c) Sokrati kujton se dëgjoi të lexohej nga libri i tij se νοῦς është ὁ διακοσμῶν, ajo që i vë të gjitha në rregull.

Aristoteli (985b) përmend bashkë Leukipin dhe shokun e tij Demokritin: për ta elementet janë τὸ πλῆρες dhe τὸ κενόν, e plota dhe e zbrazëta. Për Leukipin dihet pak, dhe Demokriti i Abderës duket se i sistemoi pikëpamjet e tij; vepra e Demokritit ka mbijetuar vetëm në rrëfime nga dora e dytë, disa të pasigurta. Diogjen Laerti (9.72) e citon: νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ θερμόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν, sipas marrëveshjes i ftohtë, sipas marrëveshjes i ngrohtë, në të vërtetë atome dhe zbrazëti. Një ἄτομον është fjalë për fjalë ajo që nuk mund të pritet, nga ἀ- dhe τέμνω. Teoria kimike e Daltonit e vitit 1808 e mori këtë emër, dhe eksperimentet që nga viti 1897 zbuluan elektronin, një pjesë të çdo atomi. Emri mbeti.