Antik Yunan tiyatrosu: tragedya, komedya ve maskeler

Yunan tiyatrosu MÖ 6. yüzyılda Atina’da doğdu. Oyunlar her gün sahnelenmezdi. Şarabın ve tiyatronun tanrısı Dionysos için yapılan büyük dinsel bayramların parçasıydı. En önemlisi her ilkbaharda kutlanan Büyük Dionysia idi. MÖ 534’te tiyatro bu bayramın bir parçasıydı ve eski bir geleneğe göre Thespis adlı bir şair tragedyada ilk ödülü kazandı.

Tiyatroya gitmek biraz bugün büyük bir finale gitmeye benzerdi. Binlerce kişi gelir, sabahtan itibaren açık havada oturur ve oyunları art arda izlerdi. Şairler yeni oyunlarla yarışır, yargıçlar kazananları seçerdi. İki ana tür vardı: kahramanlar ve tanrılar üzerine, çoğu zaman acıyla biten ciddi bir öykü olan tragedya (τραγῳδία) ve politikacılarla, şairlerle, sıradan Atinalılarla alay eden eğlenceli bir oyun olan komedya (κωμῳδία).

Bir Yunan tiyatrosu bir tepenin yamacına, açık havada kurulurdu. Üç ana bölümü vardı ve adları bugün de Yunanca sözcüklerdir:

• θέατρον (theatron), “izleme yeri”, seyircilerin oturduğu kavisli yamaçtı.
• ὀρχήστρα (orkestra), “dans yeri”, aşağıdaki düz alandı; koro burada şarkı söyler ve dans ederdi.
• σκηνή (skene), orkestranın arkasındaki yapıydı. Sözcük önce “çadır” anlamına geliyordu. Oyuncular içinde maske ve kostüm değiştirirdi; kapısı ve düz çatısı oyunun parçası olabilirdi.

Atina’daki Dionysos Tiyatrosu, Akropolis’in güney yamacındadır. MÖ 5. yüzyılda seyirciler toprak setler ve tahta sıralar üzerinde otururdu. Aşağı yukarı MÖ 338 ile 326 arasında, politikacı Lykurgos kentin maliyesini yönetirken, tiyatro taş oturma sıraları ve taş bir sahne binası kazandı; ziyaretçilerin bugün gördüklerinin çoğu o döneme aittir. MÖ 4. yüzyılda yapılan Epidauros tiyatrosu yaklaşık 12.000 kişi alıyordu (bazı tahminlere göre 14.000). Kavisli sıraları oyuncuların sesini seyirciye geri yansıtır; bu yüzden akustiğiyle ünlüdür.

Her oyuncu πρόσωπον denen bir maske takardı; bu, “yüz” ile aynı sözcüktü. Maskeler hafif malzemelerden yapılırdı (bir komedya şairi keten bir maskeden söz eder), bu yüzden onları çoğunlukla vazo resimlerinden ve küçük pişmiş toprak figürlerden tanıyoruz. Maske, karakterin kim olduğunu hemen gösterirdi: bir kral, yaşlı bir adam, genç bir kadın, bir tanrı. Aristoteles komik maskenin çirkin ve çarpık olduğunu, ama acı göstermediğini belirtir.

Yalnızca erkekler oynardı; kadın rollerini de onlar üstlenirdi. Aristoteles’e göre (Poetika 1449a) Aiskhylos oyuncu sayısını birden ikiye, Sofokles de üçe çıkardı. Maskeler sayesinde üç oyuncu bir oyunun bütün konuşan rollerini paylaşabiliyordu. Oyuncuya ὑποκριτής, yani “cevap veren” ya da “yorumlayan” denirdi. Modern Yunancada υποκριτής her şeyden önce ikiyüzlü, rol yapan kişi demektir; oyuncu için günlük sözcük ηθοποιός’tur.

Oyuncuların yanında χορός, yani koro vardı: orkestrada birlikte şarkı söyleyip dans eden ve olayları yorumlayan bir topluluk. Tragedyada on iki ile on beş üyesi vardı; söylendiğine göre Sofokles bu sayıyı on beş olarak belirledi.

Oyunları günümüze ulaşan üç büyük tragedya şairi Aiskhylos, Sofokles ve Euripides’tir. Oyunları, Agamemnon’un Troya’dan dönüşü ya da Oidipus’un kaderi gibi mitleri yeniden anlatır; adalet, iktidar ve tanrılar üzerine zor sorular sorardı. Büyük Dionysia’da komedya yarışması MÖ 486’da başladı. En tanınmış komedya şairi, kent savaştayken Atina’nın önderleriyle adlarını anarak alay eden Aristophanes’tir. Daha sonra, Menandros döneminde komedya gündelik aile öykülerine yöneldi; bunlar bugünkü durum komedilerinin atalarıdır.

Yunan tiyatrosu hâlâ yaşıyor. 1938’de Sofokles’in Elektra’sı Epidauros antik tiyatrosundaki ilk modern temsil oldu ve 1955’ten beri Atina ve Epidauros Festivali her yaz orada antik oyunlar sahneliyor. Hiç Antik Yunanca öğrenmemiş Yunanlar bile tiyatronun sözcüklerini bilir: θέατρο için bilet alır, σκηνή’ye bakar, bir ορχήστρα dinler ve bir τραγωδία ya da κωμωδία üzerine konuşurlar.