Panathenaia Şenliği

Panathenaia, τὰ Παναθήναια, kentin tanrıçası Athena’yı onurlandırırdı. Her yıl daha küçük bir şenlik yapılır, dört yılda bir de çok daha büyüğü, Büyük Panathenaia gelirdi. Şenlik, aşağı yukarı temmuz ve ağustosa denk gelen Hekatombaion ayında olurdu.

İnsanlar ne yapardı? Kerameikos’tan başlayıp Agora’dan geçerek Akropolis’e uzanan uzun bir tören alayında, bir πομπή içinde birlikte yürürlerdi. Önde gelen ailelerin kızları tanrıçaya hizmet eder, Atina’da yaşayan yabancıların, yani μέτοικοι’nin kızları tabure taşırdı. Kurban edilecek hayvanlar da götürülürdü. Yıllık şenlikle ilgili, yaklaşık MÖ 335–330 tarihli bir yasa, etin Atinalılar arasında paylaştırılmasını buyurur. Büyük Panathenaia’da ayrıca müzik, spor ve at yarışları da vardı.

Kim başlattı? Plutarkhos’a göre kahraman Theseus, Attika halkını tek bir kentte birleştirdiğinde bu ortak kurbanı başlatmıştır, ama bu bir efsanedir. Müzeler büyük yarışmaları genellikle şenliğin MÖ 566’daki yeniden düzenlenmesine bağlar.

Büyük Panathenaia’nın merkezinde bir armağan vardı: πέπλος, Athena için dokunmuş bir giysi. Yunanistan Kültür Bakanlığı’nın Parthenon frizi sitesine göre giysiyi Arrephoroi ve Ergastinai altın iplikle dokur, giysi tekerlekli bir geminin üzerinde yelken gibi taşınırdı. Platon’un Sokrates’i, giysinin tanrıların savaşlarını gösteren işlemeli sahnelerle dolu olduğunu söyler (Euthyphron 6b–c). Gezgin Pausanias, Areopagos yakınında alay için yapılmış bir gemi görmüştür (1.29.1). Giysinin desenlerini bir zamanlar Meclis değerlendirirdi, sonra bu görev bir mahkemeye geçti (Atinalıların Devleti 49.3).

Alay siyasi bir olaya da dönüşebilirdi. Thukydides (6.56–58), tiran Hippias’ın kardeşi Hipparkhos’un Harmodios’a nasıl hakaret ettiğini anlatır: Harmodios’un kız kardeşi bir alayda sepet taşımaya çağrılmış, sonra geri gönderilmişti. Harmodios ve Aristogeiton, yurttaşların kuşku uyandırmadan silahlı toplanabildiği tek gün olan Büyük Panathenaia’yı beklediler. Hipparkhos’u alayı düzenlerken öldürdüler. Genellikle verilen tarih MÖ 514’tür.

On görevli, yani ἀθλοθέται, Büyük Panathenaia’yı yönetirdi. Atinalıların Devleti (60), onların alayı ve yarışmaları düzenlediğini, giysiyi ve amforaları yaptırdığını söyler. Müzikte kazananlar gümüş ve altın, erkeksi üstünlük yarışması olan εὐανδρία’yı kazananlar kalkan, atletizm ve at yarışlarını kazananlar zeytinyağı alırdı.

Yağ, Athena’nın kutsal zeytin ağaçlarından, yani μορίαι’den gelirdi; aynı metne göre bunlardan birini yok etmenin cezası bir zamanlar ölümdü. Yağ, yaklaşık kırk litrelik büyük bir kaba, ἀμφορεύς’e konurdu. Kabın bir yüzünde sütunlar arasında silahlı Athena ve τῶν Ἀθήνηθεν ἄθλων, “Atina’dan gelen ödüllerden” sözleri görülür. Harvard Art Museums, kazanan boksörlerin 60 amfora aldığını belirtir, ama bu sayı modern tahminlere dayanır: IG II² 2311 ödül listesinin (yaklaşık MÖ 375) erkeklerle ilgili bölümü kayıptır, kalan bölüm ise boksu kazanan bir çocuğa 30 amfora verir. Bilim insanları bu “amforaların” gerçek kap mı yoksa bir yağ ölçüsü mü olduğunu da tartışır.

Homeros’un da yeri vardı: hatip Lykurgos, bir yasanın her Büyük Panathenaia’da onun destanlarının okunmasını istediğini söyler (Leokrates’e Karşı 102). Aynı Lykurgos, MÖ 330 dolaylarında atletizm yarışmaları için stadyumu yaptırdı.

Yaklaşık 160 metre uzunluğundaki Parthenon frizi MÖ 443 ile 438 arasında yerine kondu. Yunanistan Kültür Bakanlığı onu Büyük Panathenaia alayı olarak tanımlar: müzisyenler, su ve tepsi taşıyıcıları, doğu yüzün ortasında da giysinin teslimi. Jenifer Neils, güney yüzdeki on ineği Athena için yapılan ἑκατόμβη olarak görür.

Herkes aynı görüşte değil. Joan Connelly, frizin bir miti, kızlarını kurban eden kral Erekhtheus’u gösterdiğini savunur; Neils ve Evelyn Harrison ise Panathenaia yorumunu savunur. 1990’lardaki bir sempozyumla ilgili bir rapor, Connelly ile Harrison’ın görüşlerini bağdaşmaz diye nitelemiştir. Bu yüzden friz bir fotoğraf değil, üzerinde tartışılan bir kanıttır.

Şenliğin söz varlığının büyük bölümü hâlâ kullanılıyor. ἑορτή’den gelen γιορτή, hem şenlik hem de arkadaşların kutladığı isim günüdür. λάδι, ἔλαιον’dan ἐλᾴδιον yoluyla gelir. εκατόμβη hâlâ antik kurbanın adıdır, ama bugün çok büyük sayıda kurban anlamına da gelir: «εκατόμβες θυμάτων»; bu anlamı Fransızca hécatombe biçimlendirmiştir.