Antik Yunan tragedyası: yapısı, kavramları ve üç büyük tragedya yazarı

τραγῳδία sözcüğü genellikle “teke şarkısı” (τράγος, teke, ve ᾠδή, şarkı) diye açıklanır, ama nedenini kimse bilmez: ödül olarak bir teke, teke kurbanı ve satir kılığına girmiş şarkıcılar öne sürülmüştür. Aristoteles (Poetika 1449a), tragedyanın Dionysos için söylenen koro şarkısı dithyrambosun başını çekenlerden doğduğunu söyler. Paros Mermeri'nde korunan daha geç bir gelenek, ilk tragedya şairi olarak MÖ 534 dolaylarında Thespis'i anar, ama bu yazıt yaklaşık üç yüzyıl sonra kazınmıştır ve tarihle efsaneyi karıştırır.

MÖ 5. yüzyılda her yıl Büyük Dionysia için üç şair seçilir, her biri bir tetraloji sunardı: üç tragedya ve bir satir oyunu. Konular neredeyse her zaman mitten, özellikle Thebai, Argos ve Troya kraliyet soylarından alınırdı. Aiskhylos'un Kserkses'in yenilgisini anlatan Persler'i (MÖ 472), yakın tarihi konu alan tek günümüze ulaşmış tragedyadır. Yüzlerce tragedya yazıldı, ama eksiksiz oyunlar yalnızca üç yazardan kaldı ve türün tümüne ilişkin tablomuz onlara dayanır.

Poetika'da (1452b) Aristoteles her tragedyanın ayrıldığı bölümleri sayar. Oyuncuların konuşmalı sahneleri koronun şarkılarıyla sırayla gelir:

• πρόλογος (prologos): koronun girişinden önceki her şey, çoğunlukla durumu ortaya koyan bir konuşma.
• πάροδος (parodos): koronun girerken söylediği ilk şarkı.
• ἐπεισόδιον (epeisodion): iki koro şarkısı arasındaki, olayların ilerlediği diyalog sahnesi.
• στάσιμον (stasimon): epeisodionlar arasında koronun söylediği, çoğu kez az önce olanlar üzerine düşünen şarkı.
• ἔξοδος (eksodos): koronun son şarkısından sonraki bütün kapanış bölümü.

Buna koro ile oyuncuların birlikte söylediği bir ağıt olan κομμός'u da ekler. Tipik bir oyun böylece şu sırayla ilerler: prologos, parodos, stasimonlarla ayrılan birkaç epeisodion ve eksodos. Konuşmalı bölümler çoğunlukla gündelik konuşmaya yakın bir ölçü olan iambik trimetre ile yazılmıştır; koro şarkıları ise lirik ölçüler kullanır, şarkı ve dansla icra edilirdi. Şiddetli ölümler genellikle seyircinin gözü önünde olmaz, onları bir haberci, ἄγγελος, anlatır; habercinin uzun konuşması türün sabit parçalarından biridir.

Aristoteles'in tanımına göre (Poetika 1449b) tragedya, ciddi ve tamamlanmış bir eylemin taklididir, μίμησις, ve acıma ile korku yoluyla (δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου) bu tür duyguların κάθαρσις'ini gerçekleştirir. κάθαρσις'in burada ne anlama geldiği edebiyat eleştirisinin en tartışmalı sorularından biridir: tıbbi bir “boşaltma”, dinsel bir “arınma” ve zihinsel bir “aydınlanma” görüşlerinin hepsi savunulmuştur ve günümüze ulaşan Poetika bunu hiçbir yerde açıklamaz.

En iyi olay örgüsü, der (1453a), ne olağanüstü erdemli ne de kötü olan, mutluluktan mutsuzluğa kötülük yüzünden değil bir ἁμαρτία, bir hata yüzünden düşen bir insanı gösterir; Oidipus gibi. En güçlü anları περιπέτεια, durumun tersine dönmesi, ve ἀναγνώρισις, bilgisizlikten bilgiye geçiştir (1452a): Korinthos'tan gelen haberci Oidipus'u sevindirmeye gelir ve onun kim olduğunu açığa vurarak tam tersini yapar.

ὕβρις, Poetika'nın bir terimi değildir; oyunların kendisine aittir. Aiskhylos'un Persler'inde (821. dize) Dareios'un hayaleti, hybrisin çiçek açınca bir yıkım başağı (ἄτη) verdiğini söyler. Her kahramanın ἁμαρτία'sını kibirli bir ὕβρις olarak okumak, pek çok araştırmacının reddettiği daha sonraki bir alışkanlıktır. Hepsinin ardında μοῖρα, herkese ayrılan pay, ve insanların kendi kaderlerini ne ölçüde biçimlendirdiği sorusu durur.

Aiskhylos (yak. MÖ 525–456) Marathon'da ve geleneğe göre Salamis'te savaştı. Aristoteles, gerçek diyaloğu mümkün kılan ikinci oyuncuyu onun eklediğini söyler. En az yetmiş oyun yazdı; yedisi onun adıyla günümüze ulaştı, ancak pek çok araştırmacı Zincire Vurulmuş Prometheus'un ona ait olduğundan kuşku duyar. Bunlar arasında elimizdeki tek eksiksiz üçleme olan MÖ 458 tarihli Oresteia da vardır.

Sophokles (yak. MÖ 495–406) ilk zaferini MÖ 468'de kazandı ve ardından eşi görülmemiş sayıda birincilik aldı. Aristoteles üçüncü oyuncuyu onun getirdiğini söyler; koroyu on beş kişiye sabitlediği de anlatılır. Yedi oyunu günümüze ulaştı; aralarında Antigone ve Aristoteles'in en sevdiği örnek olan Kral Oidipus vardır.

Euripides (yak. MÖ 485–406; bazı kaynaklar yak. 480 der) yalnızca beş zafer kazandı, biri ölümünden sonra; yine de geç antikçağda oyunları öbür ikisininkinden daha sık sahnelenmiş görünür. Onun adıyla on dokuz oyun ulaştı; aralarında Medeia ve Bakkhalar vardır, ama Rhesos büyük olasılıkla onun değildir. Kahramanları tartışır, kuşkuya düşer ve bazen kötü davranır; sonda çoğu kez insanların çözemediğini çözmek için bir tanrı belirir.