Antik Yunan komedyası: Aristofanes'ten Menandros'a

κωμῳδία sözcüğü Aristofanes'te zaten vardır (Aharnialılar 378). Genellikle κῶμος (cümbüş ya da cümbüş yapanların topluluğu) ve ᾠδή (şarkı) sözcüklerinden türetilir. Aristoteles (Poetika 1448a), Dorların onu κώμη (köy) ile ilişkilendirdiğini bildirir; temel sözlük LSJ bunu yanlış bulur. Başlangıçlar belirsiz kalır ve bunu Aristoteles'in kendisi de söyler: erken komedya, kimse onu ciddiye almadığı için fark edilmemiştir ve arkhon ona koroyu ancak geç vermiştir (1449b).

Kesin tarihler azdır. Resmî komedya yarışması Büyük Dionysia'da MÖ 486'da (bazı kaynaklara göre 487/6), Lenaia'da ise MÖ 440 dolaylarında başladı. Komedya, bir tragedya şairinin oyun dizisini kapatan satir oyunuyla (σατυρικό δράμα) karıştırılmamalıdır. Dionysos'un yoldaşı σάτυρος da σάτιρα sözcüğünü vermemiştir: bu modern sözcük, İtalyanca üzerinden Latince satira sözcüğünden gelmiştir.

Dönem adları oyunlardan daha sonradır. Aristoteles Nikomakhos'a Etik'te (1128a) eski ve yeni komedyaları karşılaştırır: eskiler açık saçık sözlere (αἰσχρολογία) gülerdi, yeniler imayı (ὑπόνοια) yeğlerdi. Marcus Aurelius (11.6) gibi daha sonraki yazarlar Eski, Orta ve Yeni (ἀρχαία, μέση, νέα) terimlerini kullanır. Aralarındaki sınırlar yaklaşık değerlerdir.

Eski Komedya'dan yalnızca bir şairin tam oyunları kalmıştır. Kratinos ve Eupolis parçalardan bilinir, Aristofanes'ten ise yaklaşık kırk oyundan (Suda 44 der) MÖ 425–388 tarihli on bir komedya kalmıştır. Hedefleri yaşayan insanlardı. Aharnialılar 377–378'de şair adına konuşan kahraman, “geçen yılki komedya” yüzünden Kleon'dan çektiklerini hatırlar; bu anlaşmazlığın sonucu bilinmiyor. Şövalyeler'de (MÖ 424) Kleon, Paflagonyalı bir köle olarak görünür ve 230–232. dizeler hiçbir maske ustasının onun yüzünü kopyalamaya cesaret edemediğini söyleyerek şaka yapar. Bulutlar (MÖ 423) yarışmada sonuncu oldu; Platon'un Sokrates'i (Savunma 19c) sonradan sahnedeki, havada yürüdüğünü söyleyen “Sokrates”i anar.

El kitapları bir oyunun olağan sırasını şöyle anlatır:

• πρόλογος: oyuncular sorunu ortaya koyar.
• πάροδος: koro girer; geleneğe göre 24 kişidir ve çoğu zaman yaban arısı ya da kuş kılığındadır.
• ἀγών: resmî bir görüş çatışması; Kurbağalar 883'te Aiskhylos ile Euripides bir ἀγὼν σοφίας, yani bilgelik yarışması yapar.
• παράβασις: koro seyircilere döner.
• ἐπεισόδια: koro şarkılarıyla karışık kısa sahneler.

Olay örgüsündeki bir arada koro rolünü bırakır ve seyircilerle doğrudan, çoğu zaman şair adına konuşur. Aristofanes'te bunun için bir fiil vardır: “seyirciye doğru” adım atmak, πρὸς τὸ θέατρον παραβῆναι (Şövalyeler 508; karş. Barış 735 ve Thesmophoria Kadınları 785). LSJ, bu sahne için παράβασις adını yalnızca Plutarkhos ve Hephaistion gibi sonraki yazarlardan aktarır. Arkasındaki imge konusunda görüş birliği yoktur: LSJ'ye göre koro “öne çıkardı”, başkaları ise rolünden “dışarı çıktığını” açıklar.

İki örnek kapsamını gösterir. Bulutlar 518'de, günümüze ulaşan gözden geçirilmiş metinde, koro ὦ θεώμενοι κατερῶ πρὸς ὑμᾶς ἐλευθέρως τἀληθῆ, “seyirciler, size gerçeği özgürce söyleyeceğim” diye başlar ve ardından şairin oyunun yenilgisine dair yakınması gelir. Kurbağalar 686–688'de “kutsal koro” kente öğüt verme hakkını ileri sürer ve yurttaşları eşitlemeyi salık verir (ἐξισῶσαι τοὺς πολίτας). Bu tür bölümlerin Aristofanes'in kendi görüşlerini ne kadar yansıttığı tartışmalıdır. Parabasis hiçbir zaman zorunlu değildi: Liddell ve Scott onun Lysistrata, Kadınlar Meclisi ve Plutos'ta bulunmadığını belirtir; Kurbağalar'dan (MÖ 405) sonraki korunmuş oyunların hiçbirinde de yoktur.

Peloponez Savaşı'ndan sonra komedya değişir. Kadınlar Meclisi (y. MÖ 392) ve Plutos (MÖ 388) metinlerinde, koro şarkısının artık yazılmadığı yerlerde χοροῦ, “korodan” notu bulunur. Sonraki bir eleştirmen olan Platonios, siyasi saldırının gerilemesini davalardan korkuya ve koroları finanse etmeye istekli insanların azlığına bağlar: bu bir antik açıklamadır, kanıtlanmış bir neden değil. MÖ 388 ile 316 arasından tam bir oyun kalmamıştır, bu yüzden Orta Komedya adlardan ve parçalardan bilinir.

Yeni Komedya, MÖ 320'lerden itibaren özel eve girer. Olay örgüleri rastlantıya ve kalıp karakterlere dayanır: âşık genç, kurnaz köle, palavracı asker, geveze aşçı, asalak. Suda, Menandros'a (y. MÖ 342–291; tarihler biraz değişir) 108 oyun atfeder, ama yalnızca sekiz zafer bilinir. İlk sahnelemesi MÖ 321'e tarihlenir ve Δύσκολος adlı oyunu, “huysuz adam”, MÖ 316 Lenaia'sında kazanmıştır.

Menandros bize Orta Çağ el yazmalarıyla ulaşmadı. Mısır papirüsleriyle geri döndü: Kahire kodeksi 1907'de yayımlandı ve MS 3. yüzyıldan bir Bodmer kodeksi 1958'de bize neredeyse tam kalan tek oyun olan Δύσκολος'u verdi. Plautus ve Terentius Yunan özgünlerini Roma için uyarladı ve oyunlarının en az onu Menandros ile Philemon'dan gelir. Adlar hâlâ Modern Yunanca konuşur: βάτραχοι kurbağalar, σφήκες yaban arıları, δύσκολος ise bir zamanlar huysuz demekken bugün daha çok zor demektir.