Kalendari dhe masat në Greqinë e lashtë

Përfytyro jetën pa orë dhe pa telefon. Grekët shikonin lart. Një muaj i ri, një μήν, fillonte me hënën e re, dhe mund ta shihte kushdo. Fshatarët ndiqnin yjet: poeti Hesiod (Punët dhe ditët 615–617) u thotë të kujtojnë lërimin kur perëndojnë Plejadat, Hiadat dhe Orioni.

Ditën ora ishte një hije. Një shenjues i drejtë, γνώμων, hidhte një hije që shkurtohej drejt mesditës dhe zgjatej drejt mbrëmjes, dhe gjatësinë e saj e thoshin me këmbë. Në një komedi të Aristofanit (Gratë në kuvend 652), një burri i thonë se do të shkojë për darkë «kur hija të jetë dhjetë këmbë».

Herodoti (2.109) thotë se grekët e mësuan shenjuesin dhe dymbëdhjetë pjesët e ditës nga babilonasit. Fjala ὥρα fillimisht do të thoshte stinë ose çasti i duhur; kuptimi «orë» erdhi në periudhën helenistike. Ato orë nuk ishin të gjitha të barabarta. Drita e ditës ndahej në dymbëdhjetë pjesë, ndaj një orë vere zgjaste më shumë se një orë dimri.

Dymbëdhjetë muaj hënorë me 29 ose 30 ditë bëjnë rreth 354 ditë, rreth njëmbëdhjetë më pak se viti diellor. Pa korrigjim, festat do të zhvendoseshin nëpër stinë. Prandaj Athina shtonte ndonjëherë një muaj të trembëdhjetë, zakonisht një Ποσιδεών të dytë. Vendoste arkonti, me sa duket mjaft parregullt, dhe te Retë e Aristofanit (615–626) vetë Hëna ankohet se athinasit i ngatërrojnë ditët. Në vitin 432 p.e.s. astronomi Meton punoi me një cikël 19-vjeçar, sepse 19 vite diellore i afrohen shumë 235 muajve hënorë. Veprat e sotme nuk pajtohen: disa thonë se e futi në kalendarin athinas, të tjera vetëm se e propozoi, dhe nuk është e qartë sa e ndoqën zyrtarët.

Çdo qytet kishte kalendarin e vet. Traktati i vitit 421 p.e.s. (Tukididi 5.19) e jep datën e tij dy herë: muajin Ἀρτεμίσιος në Spartë dhe Ἐλαφηβολιών në Athinë, me ditët e fundit të numëruara së prapthi deri në fund të muajit. As vitet nuk kishin numra. Tukididi (2.2) e daton fillimin e luftës me një priftëreshë në Argos, një efor në Spartë dhe një arkont në Athinë, pastaj (5.20) paralajmëron kundër listave të tilla dhe numëron verë e dimër. Athina kishte edhe një vit politik me dhjetë πρυτανεῖαι, katër me 36 ditë dhe gjashtë me 35 (Kushtetuta e athinasve 43.2).

Folësit në gjykatat athinase kishin një afat kohe, të cilin e mbante κλεψύδρα, «hajdutja e ujit»: një enë me një vrimë të ngushtë poshtë. Kushtetuta e athinasve (67.2), nga shkolla e Aristotelit, e jep kohën në χόες, një masë për lëngje. Gjyqet më të mëdha private, mbi 5000 dhrahmi, kishin dhjetë χόες, plus tre për fjalimin e dytë. Çështjet më të vogla kishin më pak.

Një orë e vërtetë ruhet në copa. Në Agorën e Athinës gërmuesit gjetën një orë uji prej balte nga fundi i shekullit V p.e.s., me shenjën ΧΧ për dy χόες. Mbante rreth 6,4 litra dhe zbrazej për rreth gjashtë minuta. Me këtë ritëm, dhjetë χόες i jepnin folësit rreth gjysmë ore.

Grekët përdornin edhe fjalën ὡρολόγιον, «ajo që thotë orën», si për orët diellore ashtu edhe për ato me ujë. Kulla e Erërave në Agorën Romake të Athinës kishte të paktën nëntë orë diellore dhe një orë të madhe uji, sot të humbur. Data e saj nuk është shënuar: propozimet shkojnë nga shekulli II p.e.s. deri rreth vitit 50 p.e.s. Nga e njëjta fjalë vjen e përditshmja ρολόι, që rrugës humbi zanoren e parë.

Gjatësia fillonte nga trupi. Herodoti (2.149) jep zinxhirin: një këmbë, πούς, është katër pëllëmbë dhe një kubit, πῆχυς, gjashtë pëllëmbë. Një ὀργυιά, hapja e krahëve të shtrirë, është gjashtë këmbë, dhe njëqind të tilla bëjnë një στάδιον, të barabartë me gjashtë πλέθρα. Pra, një stadion është 600 këmbë. Për udhëtimet e gjata ai shton παρασάγγης persian, 30 stadione (5.53).

Këta numra nuk kthehen lehtë në metra. Stadioni ishte edhe një garë vrapimi, dhe Ministria greke e Kulturës e jep gjatësinë e tij në Olimpia: 192,28 m. Fjalori i Triantafilidhit jep 180–200 m për njësinë. Studiuesit ende diskutojnë se cilin përdori Eratosteni kur mati Tokën: janë propozuar 157,2 m dhe 166,7 m.

Fjalët jetojnë ende, shpesh nga një rrugë anësore. Πούς dha πόδι përmes zvogëlimit πόδιον, dhe στάδιο sot do të thotë vend sportiv nën ndikimin e frëngjishtes stade, që vjen edhe ajo nga greqishtja. Μέτρον është ende μέτρο, dhe njësia, metri, u kthye nga frëngjishtja mètre. Muajt nuk mbijetuan: Ιανουάριος i sotëm vjen nga latinishtja Ianuarius, jo nga Athina.