Mekanizmi i Antikitirës

Antikitira është një ishull i vogël shkëmbor midis Kitirës dhe Kretës. Në vitin 1900 peshkatarë sfungjerësh nga ishulli Simi gjetën në fund të detit, pranë brigjeve të tij, një ναυάγιον të lashtë, një anije të mbytur. Në vitet 1900 dhe 1901 Shërbimi Arkeologjik Grek dhe Marina greke nxorën ngarkesën e saj. Ky ishte fillimi i arkeologjisë nënujore në Greqi.

Anija ishte një anije e madhe mallrash. U mbyt diku midis rreth vitit 75 dhe 50 p.e.s., ndoshta rrugës për në Itali. Mbante statuja prej bronzi dhe mermeri, si i famshmi «Djaloshi i Antikitirës» prej bronzi, si edhe qelqe, stoli, shtretër dhe amfora.

Mes këtyre thesareve kishte edhe disa copa pa formë prej bronzi të gërryer dhe druri. Në fillim askush nuk u kushtoi shumë vëmendje. Pastaj, që nga viti 1902, studiues të Muzeut Kombëtar Arkeologjik në Athinë, si arkeologu Valerios Stais, vunë re diçka të çuditshme: rrota të vogla me dhëmbë, si brenda një ore. Ky ishte mekanizmi i Antikitirës. Një fazë e dytë zhytjesh, në vitin 1976, pati ndihmën e anijes Calypso të eksploruesit francez Jacques-Yves Cousteau, dhe kërkimet në anijen e mbytur vazhdojnë edhe sot.

Mekanizmi ishte një kuti druri me pllaka bronzi përpara dhe prapa. Brenda, shumë ingranazhe bronzi, τροχοί me dhëmbë (rrota), rrotullonin njëri-tjetrin. Kur përdoruesi e rrotullonte mekanizmin me dorë, akrepat lëviznin mbi fushat e shënjuara.

Sot është thyer në 82 fragmente dhe ka mbetur vetëm rreth një e treta e tij, bashkë me 30 ingranazhe. Shkencëtarët kanë parë brenda me skanime me rreze X. Ata mendojnë se tregonte:

• përpara, pozicionet e Diellit, të σελήνη (Hënës) dhe të pesë πλανῆται (planetëve) të njohur në antikitet, rreth një rrethi të zodiakut;
• prapa, një fushë ἡμερολόγιον (kalendar) të bazuar në një cikël 19-vjeçar të Hënës dhe të Diellit;
• një fushë për ἔκλειψις (eklipsin), të bazuar në një cikël prej 223 muajsh hënorë, që paralajmëronte kur mund të ndodhnin eklipse të Diellit dhe të Hënës;
• një fushë të vogël me ciklin katërvjeçar të lojërave të mëdha, me emrat ΟΛΥΜΠΙΑ, ΠΥΘΙΑ, ΙΣΘΜΙΑ dhe ΝΕΜΕΑ.

Pllakat ishin të mbuluara me mijëra shkronja greke shumë të vogla. Një pjesë e këtij teksti ishte një lloj udhëzuesi përdorimi, që shpjegonte çfarë tregonte pjesa e përparme.

Në vitin 1959 historiani i shkencës Derek de Solla Price shkroi një artikull me titull «Një kompjuter grek i lashtë», dhe gazetat ende e quajnë mekanizmin «kompjuteri i parë në botë». Këtu duhet kujdes. Nuk ishte kompjuter si një laptop: nuk kishte rrymë, as kujtesë, as program që mund të ndryshohej.

Shkencëtarët e përshkruajnë më saktë si një llogaritës astronomik analog, një ὄργανον (instrument) me ingranazhe. Çdo përgjigje ishte e ndërtuar në numrin e dhëmbëve të rrotave të tij. Për shembull, nëse një rrotë bën një rrotullim ndërsa një tjetër bën shumë, të dyja mund të imitojnë shpejtësitë e ndryshme të Diellit dhe të Hënës në qiell. Duke e rrotulluar, përdoruesi mund të shkonte përpara ose prapa në çdo datë dhe të lexonte ku duhej të ishin Dielli, Hëna dhe planetët.

Megjithatë ishte një μηχανή (makinë) mahnitëse. Është pajisja më e vjetër e njohur që i shndërronte teoritë shkencore për qiellin në ingranazhe që lëviznin. Por jo gjithçka në modelet moderne është e sigurt. Pjesa e përparme, me planetët, është shumë e dëmtuar, dhe rindërtimet, si ajo që publikoi një ekip i University College London në vitin 2021, i mbushin boshllëqet me propozime të kujdesshme, por të diskutueshme. Disa studiues madje kanë pyetur nëse të gjitha fragmentet vijnë nga një pajisje e vetme.

Askush nuk e di kush e ndërtoi mekanizmin, dhe data e tij diskutohet. Muzeu Kombëtar Arkeologjik e daton, bashkë me mbishkrimet, rreth viteve 150–100 p.e.s., nga forma e shkronjave. Një studim i fushës së eklipseve në vitin 2014 pohoi se cikli i saj fillon në vitin 205 p.e.s.; autorët theksuan se vetë pajisja mund të jetë bërë më vonë.

Dy vende lidhen shpesh me shkencën e tij. Shkrimtari romak Ciceroni tregon për një sferë të bërë nga Arkimedi i Sirakuzës, që tregonte Diellin, Hënën dhe planetët, prandaj disa studiues mendojnë për një punishte që vazhdonte traditën e tij. Muzeu tregon edhe ishullin e Rodosit, ku jepte mësim filozofi Posidoni. Edhe fusha e lojërave jep të dhëna: pranë katër lojërave të mëdha përmend Naa-t e Dodonës dhe ndoshta Halieia-t, lojëra për Diellin në Rodos. Këto janë teori të arsyeshme, jo prova.

Sot fragmentet ruhen në Muzeun Kombëtar Arkeologjik në Athinë, pranë statujave nga e njëjta anije e mbytur. Janë shumë të brishta për të udhëtuar, prandaj kërkimet e reja bëhen me skanime dhe me modele që funksionojnë, prej bronzi, druri ose me grafikë kompjuterike.