Kalendarz i miary w starożytnej Grecji

Wyobraź sobie życie bez zegarka i telefonu. Grecy patrzyli w górę. Nowy miesiąc, μήν, zaczynał się od nowiu, a każdy mógł to zobaczyć. Rolnicy kierowali się gwiazdami: poeta Hezjod (Prace i dni 615–617) każe im pamiętać o orce, gdy zachodzą Plejady, Hiady i Orion.

W dzień zegarem był cień. Pionowy wskaźnik, γνώμων, rzucał cień, który skracał się do południa i wydłużał ku wieczorowi, a jego długość podawano w stopach. W komedii Arystofanesa (Sejm kobiet 652) mężczyzna słyszy, że pójdzie na obiad, „gdy cień będzie miał dziesięć stóp”.

Herodot (2.109) pisze, że Grecy nauczyli się wskaźnika i dwunastu części dnia od Babilończyków. Słowo ὥρα znaczyło najpierw porę roku lub właściwą chwilę; znaczenie „godzina” pojawiło się w epoce hellenistycznej. Tamte godziny nie były równe. Część jasną dnia dzielono na dwanaście części, więc letnia godzina trwała dłużej niż zimowa.

Dwanaście miesięcy księżycowych po 29 lub 30 dni daje około 354 dni, mniej więcej o jedenaście mniej niż rok słoneczny. Bez poprawek święta przesuwałyby się przez pory roku. Dlatego Ateny czasem dodawały trzynasty miesiąc, zwykle drugi Ποσιδεών. Decydował archont, jak się zdaje dość nieregularnie, a w Chmurach Arystofanesa (615–626) sam Księżyc skarży się, że Ateńczycy mylą dni. W 432 r. p.n.e. astronom Meton pracował z cyklem 19 lat, ponieważ 19 lat słonecznych bardzo zbliża się do 235 miesięcy księżycowych. Współczesne opracowania się różnią: jedne mówią, że wprowadził go do kalendarza ateńskiego, inne tylko, że go zaproponował, a nie wiadomo, na ile stosowali się do niego urzędnicy.

Każde miasto miało własny kalendarz. Traktat z 421 r. p.n.e. (Tukidydes 5.19) podaje datę dwa razy: miesiąc Ἀρτεμίσιος w Sparcie i Ἐλαφηβολιών w Atenach, a ostatnie dni liczy wstecz do końca miesiąca. Lata też nie miały numerów. Tukidydes (2.2) datuje początek wojny przez kapłankę w Argos, efora w Sparcie i archonta w Atenach, potem (5.20) ostrzega przed takimi listami i liczy lata i zimy. Ateny miały też rok polityczny złożony z dziesięciu πρυτανεῖαι, czterech po 36 dni i sześciu po 35 (Ustrój polityczny Aten 43.2).

Mówcy w ateńskich sądach mieli limit czasu, którego pilnowała κλεψύδρα, „złodziejka wody”: naczynie z wąskim otworem u dołu. Ustrój polityczny Aten (67.2), ze szkoły Arystotelesa, podaje czas w χόες, mierze płynów. Największe sprawy prywatne, powyżej 5000 drachm, dostawały dziesięć χόες, plus trzy na drugą mowę. Mniejsze sprawy dostawały mniej.

Prawdziwy zegar zachował się we fragmentach. Na ateńskiej Agorze archeolodzy znaleźli gliniany zegar wodny z końca V wieku p.n.e., oznaczony ΧΧ, czyli dwa χόες. Mieścił około 6,4 litra i opróżniał się w około sześć minut. W tym tempie dziesięć χόες dawało mówcy około pół godziny.

Grecy używali też słowa ὡρολόγιον, „to, co mówi godzinę”, zarówno dla zegarów słonecznych, jak i wodnych. Wieża Wiatrów na Agorze Rzymskiej w Atenach miała co najmniej dziewięć zegarów słonecznych i duży zegar wodny, dziś utracony. Jej data nie jest zapisana: propozycje sięgają od II wieku p.n.e. do około 50 r. p.n.e. Od tego samego słowa pochodzi codzienne ρολόι, które po drodze straciło pierwszą samogłoskę.

Długość zaczynała się od ciała. Herodot (2.149) podaje łańcuch: stopa, πούς, to cztery dłonie, a łokieć, πῆχυς, sześć dłoni. Ὀργυιά, rozpiętość wyciągniętych ramion, to sześć stóp, a sto takich miar daje στάδιον, równy sześciu πλέθρα. Stadion ma więc 600 stóp. Dla dalekich podróży dodaje perski παρασάγγης, 30 stadionów (5.53).

Tych liczb nie da się łatwo przeliczyć na metry. Stadion był też biegiem, a greckie Ministerstwo Kultury podaje jego długość w Olimpii: 192,28 m. Słownik Triandafilidisa podaje dla tej miary 180–200 m. Uczeni wciąż spierają się, jakiego stadionu użył Eratostenes, gdy mierzył Ziemię: proponowano 157,2 m i 166,7 m.

Te słowa wciąż żyją, często okrężną drogą. Πούς dało πόδι przez zdrobnienie πόδιον, a στάδιο znaczy dziś obiekt sportowy pod wpływem francuskiego stade, które samo pochodzi z greki. Μέτρον to wciąż μέτρο, a jednostka, metr, wróciła z francuskiego mètre. Miesiące nie przetrwały: dzisiejszy Ιανουάριος pochodzi z łacińskiego Ianuarius, nie z Aten.