De kalender en maten in het oude Griekenland

Stel je een leven voor zonder klok of telefoon. De Grieken keken omhoog. Een nieuwe maand, een μήν, begon bij nieuwe maan, en iedereen kon die zien. Boeren volgden de sterren: de dichter Hesiodus (Werken en dagen 615–617) zegt dat ze aan het ploegen moeten denken wanneer de Pleiaden, de Hyaden en Orion ondergaan.

Overdag was de klok een schaduw. Een rechtopstaande wijzer, de γνώμων, wierp een schaduw die naar de middag toe korter en naar de avond toe langer werd, en de lengte ervan gaf men in voeten. In een komedie van Aristophanes (Vrouwen in de volksvergadering 652) hoort een man dat hij gaat eten “wanneer de schaduw tien voet lang is”.

Herodotus (2.109) zegt dat de Grieken de wijzer en de twaalf delen van de dag van de Babyloniërs leerden. Het woord ὥρα betekende eerst seizoen of het juiste moment; de betekenis “uur” kwam in de hellenistische tijd. Die uren waren niet allemaal even lang. Het daglicht werd in twaalf delen verdeeld, dus een zomeruur duurde langer dan een winteruur.

Twaalf maanmaanden van 29 of 30 dagen maken ongeveer 354 dagen, zo’n elf minder dan het zonnejaar. Zonder correctie zouden de feesten door de seizoenen schuiven. Daarom voegde Athene soms een dertiende maand toe, meestal een tweede Ποσιδεών. De archont besliste, blijkbaar nogal onregelmatig, en in de Wolken van Aristophanes (615–626) klaagt de maan zelf dat de Atheners de dagen door elkaar halen. In 432 v.Chr. werkte de astronoom Meton met een cyclus van 19 jaar, omdat 19 zonnejaren heel dicht bij 235 maanmaanden liggen. Moderne werken verschillen: sommige zeggen dat hij hem in de Atheense kalender invoerde, andere alleen dat hij hem voorstelde, en het is onduidelijk hoe ver de magistraten hem volgden.

Elke stad had haar eigen kalender. Het verdrag van 421 v.Chr. (Thucydides 5.19) geeft zijn datum twee keer: de maand Ἀρτεμίσιος in Sparta en Ἐλαφηβολιών in Athene, waarbij de laatste dagen terug worden geteld naar het einde van de maand. Ook jaren hadden geen nummers. Thucydides (2.2) dateert het begin van de oorlog met een priesteres in Argos, een efoor in Sparta en een archont in Athene, waarschuwt daarna (5.20) tegen zulke lijsten en telt zomers en winters. Athene had ook een politiek jaar van tien πρυτανεῖαι, vier van 36 dagen en zes van 35 (Staatsinrichting van de Atheners 43.2).

Sprekers in de Atheense rechtbanken hadden een tijdslimiet, bewaakt door de κλεψύδρα, de “waterdief”: een vat met een nauw gat aan de onderkant. De Staatsinrichting van de Atheners (67.2), uit de school van Aristoteles, geeft de tijd in χόες, een inhoudsmaat. De grootste privézaken, boven 5000 drachmen, kregen tien χόες, plus drie voor de tweede toespraak. Kleinere zaken kregen minder.

Eén echte is in fragmenten bewaard. Op de Agora van Athene vonden opgravers een kleien waterklok uit het einde van de 5e eeuw v.Chr., gemerkt ΧΧ voor twee χόες. Hij hield ongeveer 6,4 liter en was in ongeveer zes minuten leeg. In dat tempo gaven tien χόες een spreker ongeveer een half uur.

De Grieken gebruikten ook het woord ὡρολόγιον, “wat het uur zegt”, voor zonnewijzers en voor waterklokken. De Toren van de Winden op de Romeinse Agora van Athene had minstens negen zonnewijzers en een grote waterklok, nu verloren. De datum is niet overgeleverd: de voorstellen lopen van de 2e eeuw v.Chr. tot ongeveer 50 v.Chr. Uit hetzelfde woord komt het alledaagse ρολόι, dat onderweg zijn eerste klinker verloor.

Lengte begon bij het lichaam. Herodotus (2.149) geeft de keten: een voet, πούς, is vier handpalmen en een el, πῆχυς, zes handpalmen. Een ὀργυιά, de spanwijdte van de gestrekte armen, is zes voet, en honderd daarvan vormen een στάδιον, gelijk aan zes πλέθρα. Een stadion is dus 600 voet. Voor lange reizen voegt hij de Perzische παρασάγγης toe, 30 stadiën (5.53).

Deze getallen zijn niet makkelijk om te rekenen naar meters. De stadion was ook een hardloopwedstrijd, en het Griekse ministerie van Cultuur geeft de lengte in Olympia als 192,28 m. Het woordenboek Triantafyllidis geeft 180–200 m voor de eenheid. Geleerden discussiëren nog steeds over welke Eratosthenes gebruikte toen hij de aarde mat: zowel 157,2 m als 166,7 m is voorgesteld.

De woorden leven nog, vaak via een zijweg. Πούς gaf πόδι via het verkleinwoord πόδιον, en στάδιο betekent nu sportterrein onder invloed van het Franse stade, dat zelf uit het Grieks komt. Μέτρον is nog steeds μέτρο, en de eenheid, de meter, kwam terug via het Franse mètre. De maanden bleven niet bewaard: het huidige Ιανουάριος komt van het Latijnse Ianuarius, niet uit Athene.