Πώς μετρούσαν οι αρχαίοι Έλληνες τον χρόνο και τις αποστάσεις

Φαντάσου τη ζωή χωρίς ρολόι και κινητό. Οι Έλληνες κοίταζαν ψηλά. Ο νέος μήνας, ο μήν, άρχιζε με τη νέα σελήνη, και μπορούσε να τη δει ο καθένας. Οι γεωργοί ακολουθούσαν τα άστρα: ο ποιητής Ησίοδος (Έργα και Ημέραι 615–617) τους λέει να θυμούνται το όργωμα όταν δύουν οι Πλειάδες, οι Υάδες και ο Ωρίωνας.

Την ημέρα, το ρολόι ήταν μια σκιά. Ένας όρθιος δείκτης, ο γνώμων, έριχνε σκιά που μίκραινε ως το μεσημέρι και μεγάλωνε προς το βράδυ, και οι άνθρωποι έλεγαν το μήκος της σε πόδια. Σε μια κωμωδία του Αριστοφάνη (Εκκλησιάζουσες 652), ένας άντρας ακούει ότι θα πηγαίνει στο δείπνο «όταν η σκιά έχει μήκος δέκα πόδια».

Ο Ηρόδοτος (2.109) λέει ότι οι Έλληνες έμαθαν τον δείκτη και τα δώδεκα μέρη της ημέρας από τους Βαβυλώνιους. Η λέξη ὥρα σήμαινε αρχικά εποχή ή κατάλληλη στιγμή· η σημασία «ώρα της ημέρας» ήρθε στα ελληνιστικά χρόνια. Οι ώρες εκείνες δεν ήταν όλες ίσες. Το φως της ημέρας χωριζόταν σε δώδεκα μέρη, οπότε μια ώρα του καλοκαιριού κρατούσε περισσότερο από μια ώρα του χειμώνα.

Δώδεκα σεληνιακοί μήνες με 29 ή 30 ημέρες κάνουν περίπου 354 ημέρες, περίπου έντεκα λιγότερες από το ηλιακό έτος. Χωρίς διόρθωση, οι γιορτές θα μετακινούνταν μέσα στις εποχές. Γι’ αυτό η Αθήνα πρόσθετε κάποτε έναν δέκατο τρίτο μήνα, συνήθως έναν δεύτερο Ποσιδεώνα. Αποφάσιζε ο άρχοντας, όπως φαίνεται μάλλον άτακτα, και στις Νεφέλες του Αριστοφάνη (615–626) η ίδια η Σελήνη παραπονιέται ότι οι Αθηναίοι μπερδεύουν τις ημέρες. Το 432 π.Χ. ο αστρονόμος Μέτων δούλεψε με έναν κύκλο 19 ετών, γιατί 19 ηλιακά έτη πλησιάζουν πολύ τους 235 σεληνιακούς μήνες. Οι νεότεροι συγγραφείς διαφωνούν: κάποιοι λένε ότι τον εισήγαγε στο αθηναϊκό ημερολόγιο, άλλοι μόνο ότι τον πρότεινε, και δεν είναι σαφές πόσο τον ακολούθησαν οι άρχοντες.

Κάθε πόλη είχε το δικό της ημερολόγιο. Η συνθήκη του 421 π.Χ. (Θουκυδίδης 5.19) δίνει την ημερομηνία της δύο φορές: τον μήνα Αρτεμίσιο στη Σπάρτη και τον Ελαφηβολιώνα στην Αθήνα, με τις τελευταίες ημέρες να μετριούνται αντίστροφα ως το τέλος του μήνα. Ούτε τα έτη είχαν αριθμούς. Ο Θουκυδίδης (2.2) χρονολογεί την αρχή του πολέμου με μια ιέρεια στο Άργος, έναν έφορο στη Σπάρτη και έναν άρχοντα στην Αθήνα, και ύστερα (5.20) προειδοποιεί για τέτοιους καταλόγους και μετρά καλοκαίρια και χειμώνες. Η Αθήνα είχε και ένα πολιτικό έτος με δέκα πρυτανείες, τέσσερις των 36 ημερών και έξι των 35 (Αθηναίων Πολιτεία 43.2).

Οι ομιλητές στα αθηναϊκά δικαστήρια είχαν χρονικό όριο, που το κρατούσε η κλεψύδρα, «αυτή που κλέβει το νερό»: ένα δοχείο με στενή τρύπα από κάτω. Η Αθηναίων Πολιτεία (67.2), από τη σχολή του Αριστοτέλη, δίνει τον χρόνο σε χόες, ένα μέτρο για υγρά. Οι μεγαλύτερες ιδιωτικές δίκες, πάνω από 5.000 δραχμές, είχαν δέκα χόες, και τρεις για τον δεύτερο λόγο. Οι μικρότερες είχαν λιγότερους.

Μια πραγματική κλεψύδρα σώζεται σε κομμάτια. Οι ανασκαφείς στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας βρήκαν ένα πήλινο δοχείο του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ., με το σημάδι ΧΧ για δύο χόες. Χωρούσε περίπου 6,4 λίτρα και άδειαζε σε περίπου έξι λεπτά. Με αυτόν τον ρυθμό, δέκα χόες έδιναν στον ομιλητή περίπου μισή ώρα.

Οι Έλληνες είχαν και τη λέξη ὡρολόγιον, «αυτό που λέει την ώρα», για τα ηλιακά ρολόγια και για τα ρολόγια με νερό. Ο Πύργος των Ανέμων στη Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας είχε τουλάχιστον εννέα ηλιακά ρολόγια και ένα μεγάλο ρολόι με νερό, που έχει χαθεί. Η χρονολογία του δεν έχει καταγραφεί: οι προτάσεις φτάνουν από τον 2ο αιώνα π.Χ. ως το 50 π.Χ. περίπου. Από την ίδια λέξη προέρχεται το καθημερινό ρολόι, που έχασε στον δρόμο το πρώτο του φωνήεν.

Το μήκος ξεκινούσε από το σώμα. Ο Ηρόδοτος (2.149) δίνει την αλυσίδα: το πόδι, ο πούς, είναι τέσσερις παλάμες και ο πήχης, ο πῆχυς, έξι παλάμες. Η ὀργυιά, το άνοιγμα των απλωμένων χεριών, είναι έξι πόδια, και εκατό από αυτές κάνουν ένα στάδιον, που ισούται με έξι πλέθρα. Άρα το στάδιο είναι 600 πόδια. Για τα μεγάλα ταξίδια προσθέτει τον περσικό παρασάγγη, 30 στάδια (5.53).

Αυτά τα νούμερα δεν μετατρέπονται εύκολα σε μέτρα. Το στάδιο ήταν και αγώνισμα δρόμου, και το Υπουργείο Πολιτισμού δίνει το μήκος του στην Ολυμπία 192,28 μ. Το λεξικό Τριανταφυλλίδη δίνει 180–200 μ. για τη μονάδα. Οι ειδικοί συζητούν ακόμη ποιο στάδιο χρησιμοποίησε ο Ερατοσθένης όταν μέτρησε τη Γη: έχουν προταθεί και τα 157,2 μ. και τα 166,7 μ.

Οι λέξεις ζουν ακόμη, συχνά από παράδρομο. Ο πούς έδωσε το πόδι μέσα από το υποκοριστικό πόδιον, και το στάδιο σημαίνει σήμερα αθλητικό χώρο με την επίδραση του γαλλικού stade, που κι αυτό προέρχεται από τα ελληνικά. Το μέτρον είναι ακόμη μέτρο, και η μονάδα ήρθε πίσω από το γαλλικό mètre. Οι μήνες δεν επέζησαν: ο σημερινός Ιανουάριος προέρχεται από το λατινικό Ianuarius, όχι από την Αθήνα.