Shkollat filozofike të Greqisë së lashtë: Akademia, Liceu, Stoa, Kopshti

Midis shekullit IV dhe III p.e.s., Athina u bë qyteti i filozofisë. Të rinjtë vinin nga e gjithë bota greke për të dëgjuar mësues të famshëm. Katër prej këtyre mësuesve themeluan shkolla që zgjatën me shekuj.

Atëherë shkolla nuk ishte një ndërtesë me banka dhe zile. Ishte një grup njerëzish, një mësues dhe nxënësit e tij, që takoheshin në të njëjtin vend për të biseduar, për të lexuar dhe për të bërë pyetje. Prandaj çdo shkollë mori emrin e vendit ku mblidhej:

• Ἀκαδημία, një park me gjimnaz, ku jepte mësim Platoni;
• Λύκειον, një gjimnaz tjetër, ku jepte mësim Aristoteli;
• Στοά, një portik i mbuluar me mure të pikturuara në agora, ku jepte mësim Zenoni;
• Κῆπος, një kopsht, ku Epikuri jetonte me miqtë e tij.

Emrat e këtyre vendeve janë ende fjalë greke sot, dhe disa prej tyre kanë udhëtuar në shumë gjuhë të tjera.

Akademia ishte një park me hije rreth 1,5 kilometër në veriperëndim të qendrës së qytetit. Kishte një gjimnaz, pista vrapimi, altarë dhe ullinj. Emri i saj vinte nga një hero vendas, Ἑκάδημος ose Akademi. Platoni filloi të jepte mësim atje rreth vitit 387 p.e.s., dhe kishte gjithashtu një kopsht të vogël në zonë. Data është e përafërt: asnjë tekst i lashtë nuk jep vitin e saktë.

Platoni mësonte duke bërë pyetje dhe duke diskutuar, ashtu si bënte mësuesi i tij, Sokrati. Matematika kishte rëndësi të madhe në shkollë. Një histori e njohur thotë se mbi derë ishte shkruar «Të mos hyjë askush që nuk di gjeometri», por kjo histori shfaqet vetëm rreth 750 vjet pas Platonit, dhe shumica e historianëve mendojnë se është e sajuar.

Aristoteli erdhi në Akademi rreth moshës 17 vjeç dhe qëndroi rreth njëzet vjet, deri sa vdiq Platoni në vitin 347 p.e.s. Sa gjatë zgjati vetë shkolla është e diskutueshme. Shpesh thuhet se funksionoi nga Platoni deri kur perandori Justinian e mbylli në vitin 529 të e.s., por historianët vënë në dukje se shkolla e Platonit duket se pushoi rreth vitit 86 p.e.s., kur gjenerali romak Sula rrethoi Athinën, dhe se platonistët e mëvonshëm të Athinës ishin një shkollë e re.

Liceu ishte një gjimnaz në lindje të mureve të qytetit, midis lumenjve Ilis dhe Eridan. E mori emrin nga një shenjtërore e Ἀπόλλων Λύκειος, Apolonit Likeios. Athinasit stërviteshin dhe takoheshin atje shumë kohë para Aristotelit.

Në vitin 335 p.e.s. Aristoteli u kthye në Athinë dhe themeloi shkollën e tij në Lice. Sipas Diogjen Laertit, ai jepte mësim duke ecur para e prapa me nxënësit e tij në περίπατος, një shteg të mbuluar për shëtitje. Ndjekësit e tij më vonë u quajtën peripatetikë, περιπατητικοί. Studiuesit nuk janë të sigurt nëse emri vjen nga vetë shtegu apo nga zakoni për të dhënë mësim duke ecur.

Liceu ishte një vend kërkimi. Anëtarët e tij studionin bimët, kafshët, motin, mjekësinë, politikën dhe historinë e filozofisë, dhe mblodhën shumë libra. Pas Aristotelit, shkollën e drejtoi kolegu i tij Teofrasti. Në vitin 86 p.e.s. ushtria e Sulës shkatërroi një pjesë të madhe të Liceut.

Në vitin 1996, gjatë punimeve të ndërtimit në qendër të Athinës, u gjetën mure të lashta pranë rrugës Rigilis. Arkeologia që drejtonte gërmimin i identifikoi si një palestër të Liceut. Vendi është i hapur për vizitorët që nga viti 2014, por ende nuk është botuar plotësisht.

Rreth vitit 300 p.e.s., Zenoni nga Kitioni, një tregtar nga Qipro, filloi të jepte mësim në agora, brenda Ποικίλη Στοά, Portikut të Pikturuar. Emrin e kishte nga pikturat murale të Polignotit. Dëgjuesit e tij u quajtën Στωικοί, stoikë, njerëzit e Stoas. Stoikët mësonin se ἀρετή, virtyti, është e vetmja e mirë e vërtetë, dhe se i urti jeton në pajtim me natyrën dhe mbetet i qetë, çfarëdo që të ndodhë. Drejtues të mëvonshëm si Kleanti dhe Krisipi e bënë shkollën të famshme, dhe romakë si Seneka e lexonin shekuj më vonë.

Epikuri u kthye në Athinë në vitin 307/306 p.e.s. dhe bleu një shtëpi me kopsht, Κῆπος. Miqtë e tij jetonin atje me të dhe hanin thjesht. Për Epikurin qëllimi i jetës ishte ἡδονή, kënaqësia, por ai nuk nënkuptonte festat. Në letrën drejtuar Menekeut shpjegon se kënaqësia do të thotë «të mos vuajë trupi dhe të mos shqetësohet shpirti». Këtë qetësi të mendjes e quajti ἀταραξία. Më e rëndësishmja ishte miqësia, dhe ai u shkruante letra edhe mikeshave si Leontioni dhe Temista.

Dy shkollat ishin rivale, por të dyja bënin të njëjtën pyetje: si mund të jetojë njeriu i lumtur?