De Griekse filosofenscholen: Academie, Lyceum, Stoa en Tuin

Tussen de 4e en de 3e eeuw v.Chr. werd Athene de stad van de filosofie. Jonge mannen kwamen uit de hele Griekse wereld om beroemde leraren te horen. Vier van die leraren stichtten scholen die eeuwenlang bleven bestaan.

Een school was toen geen gebouw met banken en een bel. Het was een groep mensen, een leraar en zijn leerlingen, die op dezelfde plek samenkwamen om te praten, te lezen en vragen te stellen. Daarom werd elke school genoemd naar de plek waar ze bijeenkwam:

• de Ἀκαδημία, een park met een gymnasion, waar Plato lesgaf;
• het Λύκειον, een ander gymnasion, waar Aristoteles lesgaf;
• de Στοά, een overdekte zuilenhal met beschilderde muren op de agora, waar Zeno lesgaf;
• de Κῆπος, een tuin, waar Epicurus met zijn vrienden woonde.

De namen van die plekken zijn nog steeds Griekse woorden, en sommige zijn naar veel andere talen gereisd.

De Academie was een schaduwrijk park, ongeveer 1,5 kilometer ten noordwesten van het stadscentrum. Er waren een gymnasion, renbanen, altaren en olijfbomen. De naam kwam van een plaatselijke held, Ἑκάδημος of Akademos. Plato begon er rond 387 v.Chr. les te geven, en hij had in de buurt ook een kleine tuin. De datum is bij benadering: geen enkele antieke tekst noemt het precieze jaar.

Plato gaf les door vragen te stellen en te discussiëren, zoals zijn eigen leraar Socrates deed. Wiskunde was erg belangrijk op de school. Een bekend verhaal zegt dat boven de deur stond: ‘Laat niemand binnenkomen die geen meetkunde kent’. Maar dat verhaal duikt pas zo’n 750 jaar na Plato op, en de meeste historici denken dat het verzonnen is.

Aristoteles kwam rond zijn 17e naar de Academie en bleef ongeveer twintig jaar, tot Plato in 347 v.Chr. stierf. Hoe lang de school zelf heeft bestaan, is omstreden. Vaak wordt gezegd dat ze liep van Plato tot keizer Justinianus haar in 529 n.Chr. sloot, maar historici wijzen erop dat de school van Plato rond 86 v.Chr. lijkt te zijn gestopt, toen de Romeinse generaal Sulla Athene belegerde, en dat de latere platonisten van Athene een nieuwe school vormden.

Het Lyceum was een gymnasion ten oosten van de stadsmuur, tussen de rivieren Ilissos en Eridanos. Het dankte zijn naam aan een heiligdom van Ἀπόλλων Λύκειος, Apollo Lykeios. Athener trainden en ontmoetten elkaar er al lang vóór Aristoteles.

In 335 v.Chr. keerde Aristoteles terug naar Athene en begon zijn school in het Lyceum. Volgens Diogenes Laërtius gaf hij les terwijl hij met zijn leerlingen heen en weer liep in de περίπατος, een overdekte wandelgang. Zijn volgelingen werden later peripatetici genoemd, περιπατητικοί. Geleerden weten niet zeker of de naam van de wandelgang zelf komt of van de gewoonte om al lopend les te geven.

Het Lyceum was een plek voor onderzoek. De leden bestudeerden planten, dieren, het weer, geneeskunde, politiek en de geschiedenis van de filosofie, en ze verzamelden veel boeken. Na Aristoteles leidde zijn collega Theophrastus de school. In 86 v.Chr. verwoestte het leger van Sulla een groot deel van het Lyceum.

In 1996 werden bij bouwwerkzaamheden in het centrum van Athene antieke muren gevonden bij de Rigillisstraat. De archeologe die de opgraving leidde, herkende ze als een palaestra van het Lyceum. De plek is sinds 2014 open voor bezoekers, maar is nog niet volledig gepubliceerd.

Rond 300 v.Chr. begon Zeno van Kition, een koopman uit Cyprus, les te geven op de agora, in de Ποικίλη Στοά, de Beschilderde Zuilenhal. Die dankte haar naam aan de muurschilderingen van Polygnotos. Zijn toehoorders werden Στωικοί genoemd, stoïcijnen, de mensen van de Stoa. De stoïcijnen leerden dat ἀρετή, deugd, het enige echte goed is, en dat een wijs mens leeft in overeenstemming met de natuur en kalm blijft wat er ook gebeurt. Latere leiders als Cleanthes en Chrysippus maakten de school beroemd, en Romeinen als Seneca lazen haar eeuwen later nog.

Epicurus kwam in 307/306 v.Chr. terug naar Athene en kocht een huis met een tuin, de Κῆπος. Zijn vrienden woonden daar met hem en aten eenvoudig. Voor Epicurus was het doel van het leven ἡδονή, genot, maar hij bedoelde geen feesten. In zijn brief aan Menoikeus legt hij uit dat genot betekent: ‘geen pijn in het lichaam en geen onrust in de ziel’. Die gemoedsrust noemde hij ἀταραξία. Vriendschap was het allerbelangrijkst, en hij schreef ook brieven aan vriendinnen zoals Leontion en Themista.

De twee scholen waren rivalen, maar beide stelden dezelfde vraag: hoe kan een mens gelukkig leven?