Οι φιλοσοφικές σχολές της αρχαίας Αθήνας

Ανάμεσα στον 4ο και στον 3ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα έγινε η πόλη της φιλοσοφίας. Νέοι έρχονταν από όλο τον ελληνικό κόσμο για να ακούσουν διάσημους δασκάλους. Τέσσερις από αυτούς τους δασκάλους ίδρυσαν σχολές που κράτησαν αιώνες.

Μια σχολή τότε δεν ήταν ένα κτίριο με θρανία και κουδούνι. Ήταν μια ομάδα ανθρώπων, ένας δάσκαλος και οι μαθητές του, που συναντιούνταν στον ίδιο τόπο για να συζητούν, να διαβάζουν και να ρωτούν. Γι’ αυτό κάθε σχολή πήρε το όνομα του τόπου όπου συναντιόταν:

• η Ἀκαδημία, ένα άλσος με γυμνάσιο, όπου δίδασκε ο Πλάτωνας·
• το Λύκειον, ένα άλλο γυμνάσιο, όπου δίδασκε ο Αριστοτέλης·
• η Στοά, ένα σκεπαστό κτίριο με ζωγραφισμένους τοίχους στην αγορά, όπου δίδασκε ο Ζήνωνας·
• ο Κῆπος, όπου ο Επίκουρος ζούσε με τους φίλους του.

Τα ονόματα αυτών των τόπων είναι ακόμη ελληνικές λέξεις, και μερικά από αυτά ταξίδεψαν σε πολλές άλλες γλώσσες.

Η Ακαδημία ήταν ένα σκιερό άλσος περίπου 1,5 χιλιόμετρο βορειοδυτικά από το κέντρο της πόλης. Είχε γυμνάσιο, διαδρόμους για τρέξιμο, βωμούς και ελιές. Το όνομά της ερχόταν από έναν τοπικό ήρωα, τον Ἑκάδημο ή Ακάδημο. Ο Πλάτωνας άρχισε να διδάσκει εκεί γύρω στο 387 π.Χ., και είχε επίσης έναν μικρό κήπο στην περιοχή. Η χρονολογία είναι κατά προσέγγιση: κανένα αρχαίο κείμενο δεν δίνει την ακριβή χρονιά.

Ο Πλάτωνας δίδασκε με ερωτήσεις και με συζήτηση, όπως έκανε ο δικός του δάσκαλος, ο Σωκράτης. Τα μαθηματικά είχαν μεγάλη θέση στη σχολή. Μια γνωστή ιστορία λέει ότι πάνω από την πόρτα ήταν γραμμένο «Μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω», αλλά η ιστορία αυτή εμφανίζεται μόνο περίπου 750 χρόνια μετά τον Πλάτωνα, και οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν ότι είναι επινόηση.

Ο Αριστοτέλης ήρθε στην Ακαδημία γύρω στα 17 του και έμεινε περίπου είκοσι χρόνια, ώσπου πέθανε ο Πλάτωνας το 347 π.Χ. Το πόσο κράτησε η ίδια η σχολή είναι θέμα συζήτησης. Συχνά λέγεται ότι λειτούργησε από τον Πλάτωνα ώσπου την έκλεισε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός το 529 μ.Χ., όμως οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι η σχολή του Πλάτωνα φαίνεται να σταμάτησε γύρω στο 86 π.Χ., όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας πολιόρκησε την Αθήνα, και ότι οι μεταγενέστεροι πλατωνικοί της Αθήνας ήταν μια νέα σχολή.

Το Λύκειο ήταν ένα γυμνάσιο ανατολικά από τα τείχη της πόλης, ανάμεσα στους ποταμούς Ιλισό και Ηριδανό. Πήρε το όνομά του από ένα ιερό του Ἀπόλλωνος Λυκείου. Οι Αθηναίοι γυμνάζονταν και συναντιούνταν εκεί πολύ πριν από τον Αριστοτέλη.

Το 335 π.Χ. ο Αριστοτέλης γύρισε στην Αθήνα και ίδρυσε τη σχολή του στο Λύκειο. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, δίδασκε περπατώντας πάνω κάτω στον περίπατο, έναν σκεπαστό διάδρομο, μαζί με τους μαθητές του. Οι οπαδοί του ονομάστηκαν αργότερα περιπατητικοί. Οι ερευνητές δεν είναι βέβαιοι αν το όνομα βγαίνει από τον ίδιο τον διάδρομο ή από τη συνήθεια να διδάσκει κανείς περπατώντας.

Το Λύκειο ήταν τόπος έρευνας. Τα μέλη του μελετούσαν φυτά, ζώα, τον καιρό, την ιατρική, την πολιτική και την ιστορία της φιλοσοφίας, και συγκέντρωσαν πολλά βιβλία. Μετά τον Αριστοτέλη, τη σχολή την ανέλαβε ο συνεργάτης του, ο Θεόφραστος. Το 86 π.Χ. ο στρατός του Σύλλα κατέστρεψε μεγάλο μέρος του Λυκείου.

Το 1996, σε οικοδομικές εργασίες στο κέντρο της Αθήνας, βρέθηκαν αρχαίοι τοίχοι κοντά στην οδό Ρηγίλλης. Η ανασκαφέας τούς αναγνώρισε ως παλαίστρα του Λυκείου. Ο χώρος άνοιξε για το κοινό το 2014, αλλά δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί πλήρως.

Γύρω στο 300 π.Χ., ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ένας έμπορος από την Κύπρο, άρχισε να διδάσκει στην αγορά, μέσα στην Ποικίλη Στοά. Πήρε το όνομά της από τις τοιχογραφίες του Πολύγνωτου. Οι ακροατές του ονομάστηκαν Στωικοί, οι άνθρωποι της Στοάς. Οι Στωικοί δίδασκαν ότι η ἀρετή είναι το μόνο αληθινό αγαθό και ότι ο σοφός ζει σε συμφωνία με τη φύση και μένει ήρεμος ό,τι κι αν συμβεί. Μεταγενέστεροι δάσκαλοι, όπως ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος, έκαναν τη σχολή διάσημη, και Ρωμαίοι όπως ο Σενέκας τη διάβαζαν αιώνες μετά.

Ο Επίκουρος γύρισε στην Αθήνα το 307/306 π.Χ. και αγόρασε ένα σπίτι με κήπο, τον Κῆπον. Οι φίλοι του ζούσαν εκεί μαζί του και έτρωγαν λιτά. Για τον Επίκουρο ο σκοπός της ζωής ήταν η ἡδονή, αλλά δεν εννοούσε τα γλέντια. Στην επιστολή του προς τον Μενοικέα εξηγεί ότι ηδονή σημαίνει «να μην πονά το σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή». Αυτή την ηρεμία του νου την ονόμασε ἀταραξία. Πάνω απ’ όλα μετρούσε η φιλία, και έγραφε γράμματα και σε φίλες του, όπως η Λεόντιον και η Θεμίστα.

Οι δύο σχολές ήταν αντίπαλες, αλλά και οι δύο ρωτούσαν το ίδιο: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να ζήσει ευτυχισμένος;