Szkoły filozoficzne starożytnej Grecji: Akademia, Liceum, Stoa, Ogród

Między IV a III wiekiem p.n.e. Ateny stały się miastem filozofii. Młodzi ludzie przybywali z całego greckiego świata, by słuchać sławnych nauczycieli. Czterech z nich założyło szkoły, które przetrwały wieki.

Szkoła nie była wtedy budynkiem z ławkami i dzwonkiem. Była grupą ludzi, nauczycielem i jego uczniami, którzy spotykali się w tym samym miejscu, aby rozmawiać, czytać i zadawać pytania. Dlatego każda szkoła wzięła nazwę od miejsca swoich spotkań:

• Ἀκαδημία, park z gimnazjonem, gdzie nauczał Platon;
• Λύκειον, inny gimnazjon, gdzie nauczał Arystoteles;
• Στοά, kryty portyk z malowanymi ścianami na agorze, gdzie nauczał Zenon;
• Κῆπος, ogród, w którym Epikur mieszkał z przyjaciółmi.

Nazwy tych miejsc są do dziś greckimi słowami, a niektóre trafiły do wielu innych języków.

Akademia była cienistym parkiem około 1,5 kilometra na północny zachód od centrum miasta. Był tam gimnazjon, bieżnie, ołtarze i drzewa oliwne. Nazwa pochodziła od miejscowego herosa, Ἑκάδημος, czyli Akademosa. Platon zaczął tam nauczać około 387 r. p.n.e. i miał też w okolicy mały ogród. Data jest przybliżona: żaden starożytny tekst nie podaje dokładnego roku.

Platon uczył, zadając pytania i prowadząc rozmowy, tak jak jego nauczyciel Sokrates. Matematyka była w szkole bardzo ważna. Znana opowieść mówi, że nad drzwiami widniał napis „Niech nie wchodzi nikt, kto nie zna geometrii”, ale pojawia się ona dopiero około 750 lat po Platonie i większość historyków uważa ją za zmyśloną.

Arystoteles przybył do Akademii w wieku około 17 lat i został tam mniej więcej dwadzieścia lat, aż do śmierci Platona w 347 r. p.n.e. To, jak długo istniała sama szkoła, jest sporne. Często mówi się, że działała od Platona aż do zamknięcia przez cesarza Justyniana w 529 r. n.e., ale historycy zwracają uwagę, że szkoła Platona przestała chyba działać około 86 r. p.n.e., gdy rzymski wódz Sulla oblegał Ateny, a późniejsi platonicy ateńscy tworzyli nową szkołę.

Liceum było gimnazjonem na wschód od murów miasta, między rzekami Ilissos i Eridanos. Nazwę wzięło od sanktuarium Ἀπόλλων Λύκειος, Apollina Lykejosa. Ateńczycy ćwiczyli i spotykali się tam długo przed Arystotelesem.

W 335 r. p.n.e. Arystoteles wrócił do Aten i założył swoją szkołę w Liceum. Według Diogenesa Laertiosa nauczał, przechadzając się z uczniami tam i z powrotem po περίπατος, krytym chodniku. Jego zwolenników nazwano później perypatetykami, περιπατητικοί. Badacze nie są pewni, czy nazwa pochodzi od samego chodnika, czy od zwyczaju nauczania w marszu.

Liceum było miejscem badań. Jego członkowie badali rośliny, zwierzęta, pogodę, medycynę, politykę i historię filozofii, i zgromadzili wiele książek. Po Arystotelesie szkołą kierował jego kolega Teofrast. W 86 r. p.n.e. wojsko Sulli zniszczyło dużą część Liceum.

W 1996 roku podczas prac budowlanych w centrum Aten odkryto starożytne mury w pobliżu ulicy Rigillis. Archeolożka prowadząca wykopaliska uznała je za palestrę Liceum. Stanowisko jest otwarte dla zwiedzających od 2014 roku, ale nie zostało jeszcze w pełni opublikowane.

Około 300 r. p.n.e. Zenon z Kition, kupiec z Cypru, zaczął nauczać na agorze, w Ποικίλη Στοά, Portyku Malowanym. Nazwa pochodziła od malowideł ściennych Polignota. Jego słuchaczy nazwano Στωικοί, stoikami, ludźmi ze Stoi. Stoicy uczyli, że ἀρετή, cnota, jest jedynym prawdziwym dobrem, a mędrzec żyje zgodnie z naturą i zachowuje spokój, cokolwiek się stanie. Późniejsi przywódcy, tacy jak Kleantes i Chryzyp, rozsławili szkołę, a Rzymianie, jak Seneka, czytali ją jeszcze wieki później.

Epikur wrócił do Aten w 307/306 r. p.n.e. i kupił dom z ogrodem, Κῆπος. Jego przyjaciele mieszkali tam z nim i jedli skromnie. Dla Epikura celem życia była ἡδονή, przyjemność, ale nie miał na myśli zabaw. W liście do Menoikeusa wyjaśnia, że przyjemność to „brak bólu w ciele i brak niepokoju w duszy”. Ten spokój ducha nazwał ἀταραξία. Najważniejsza była przyjaźń, a listy pisał także do przyjaciółek, takich jak Leontion i Temista.

Obie szkoły były rywalkami, ale obie zadawały to samo pytanie: jak człowiek może żyć szczęśliwie?