Agora e Athinës

Fjala agora (ἀγορά) fillimisht do të thoshte një mbledhje njerëzish, dhe më pas vendin ku mblidheshin njerëzit. Në Athinë agora ishte një shesh i rrafshët dhe i hapur midis tri kodrave: shkëmbit të Akropolit, kodrës së Areopagut dhe një kodre të ulët që quhej Kolonos Agoraios.

Njerëzit jetonin në këtë vend shumë kohë para se të bëhej shesh. Në fillim të shekullit VI p.e.s., në kohën e ligjvënësit Solon (Σόλων), ai u bë një hapësirë publike për të gjithë qytetarët. Gurë kufiri shënonin skajet e tij. Njëri prej tyre, rreth vitit 500 p.e.s., ende mban mesazhin e tij: “Unë jam guri i kufirit të agorës”. Në greqisht një gur i tillë quhet ὅρος.

Një rrugë e rëndësishme kalonte nëpër shesh, Rruga Panatenaike. Çdo vit një procesion i madh ecte nëpër të deri në Akropol, për të nderuar perëndeshën Athina. Afër mesit të sheshit ndodhej altari i Dymbëdhjetë Perëndive. Athinasit e konsideronin atë si qendrën e vërtetë të qytetit të tyre: prej tij maseshin largësitë drejt vendeve të tjera.

Agora ishte edhe një treg i gjallë. Shitësit shtronin mallrat e tyre në shesh dhe në ndërtesat përreth. Folja ἀγοράζω fillimisht do të thoshte “kaloj kohën në agora”. Më vonë filloi të thoshte “blej në treg”, dhe pastaj thjesht “blej”. Shes thuhej πωλέω.

Dikush duhej të kujdesej që askush të mos mashtronte. Athinasit zgjidhnin me short dhjetë inspektorë tregu, ἀγορανόμοι: pesë për qytetin dhe pesë për portin e Pireut. Filozofi Aristoteli na tregon se detyra e tyre ishte të ndalonin shitjen e mallrave të prishura ose të falsifikuara.

Rreth sheshit ndodheshin ndërtesa të gjata që quheshin stoa (στοά). Një stoa ishte një kolonadë e mbuluar: një sallë e gjatë, e hapur përpara, me një varg kolonash. Aty njerëzit gjenin hije në verë dhe strehë nga shiu. Disa stoa kishin dyqane. Stoa e Mesme, e ndërtuar në shekullin II p.e.s., shërbente kryesisht për tregti. Në vitet 159–138 p.e.s. mbreti Atali II i Pergamit i dhuroi qytetit një stoa të madhe me dy kate, Stoan e Atalit.

Agora ishte vendi ku demokracia bënte punën e saj të përditshme. Përgjatë anës perëndimore ndodheshin ndërtesat publike më të rëndësishme:

• Buleuterioni (βουλευτήριον): salla e mbledhjeve të Këshillit të Pesëqindëve, βουλή. Këshilli përgatiste ligjet e reja, të cilat më pas i diskutonte dhe i votonte Kuvendi i të gjithë qytetarëve.
• Tolosi (θόλος): një ndërtesë e rrumbullakët rreth vitit 470 p.e.s. Pesëdhjetë anëtarë të Këshillit, pritanët, punonin atje si një lloj qeverie e përditshme.
• Monumenti i Heronjve Eponimë: një bazament i gjatë me statuja bronzi të dhjetë heronjve që u dhanë emrat e tyre dhjetë fiseve të Athinës.
• Stoa Mbretërore (Στοὰ Βασίλειος): zyra e zyrtarit që kishte përgjegjësinë për fenë dhe ligjet.

Perënditë nuk ishin kurrë larg. Në kodrën mbi shesh qëndron tempulli i Hefestit, perëndisë së zjarrit dhe të punimit të metaleve, dhe i Athinës. U ndërtua në gjysmën e dytë të shekullit V p.e.s. dhe ende qëndron në këmbë. Shumë e quajnë Tezeion, megjithëse nuk ishte tempull i Tezeut.

Agora ishte edhe një vend për të menduar dhe për të biseduar. Shkrimtari Ksenofon tregon se filozofi Sokrat (Σωκράτης) shkonte në treg çdo mëngjes dhe e kalonte ditën atje ku kishte më shumë njerëz, duke biseduar me këdo që donte ta dëgjonte. Pranë skajit të agorës arkeologët gjetën shtëpinë e këpucarit Simon, ku thuhet se Sokrati takohej me nxënësit e tij.

Rreth njëqind vjet më vonë, filozofi Zenon (Ζήνων) nga Kitioni në Qipro jepte mësim duke ecur andej-këtej në Stoan e Pikturuar (Στοὰ Ποικίλη), të quajtur kështu nga pikturat e saj të famshme. Ndjekësit e tij u quajtën “njerëzit e stoas”: stoikët.

Agora u dëmtua nga persët në vitin 480/79 p.e.s., nga romakët në shekullin I p.e.s. dhe nga herulët, një popull nga veriu, në vitin 267 të e.s. Më vonë ajo u braktis pak nga pak, dhe mbi të u ndërtuan shtëpi. Në vitin 1931 Shkolla Amerikane e Studimeve Klasike filloi gërmimet. U desh të prisheshin rreth 400 ndërtesa moderne. Në vitet 1953–56 Stoa e Atalit u rindërtua, dhe sot është muzeu i agorës.