Gjimnazi dhe palestra në Greqinë e lashtë

Fjala γυμνάσιον vjen nga γυμνός, që do të thotë “lakuriq”. Folja γυμνάζω fillimisht do të thoshte “stërvitem lakuriq”. Burrat grekë vërtet bënin sport pa rroba. Historiani Tukididi shkroi se këtë zakon e nisën spartanët. Më parë, edhe atletët në Lojërat Olimpike mbanin një brez rreth belit.

Një gjimnaz kishte nevojë për shumë hapësirë. Kishte një pistë të gjatë për vrapim dhe një fushë të hapur për hedhjen e diskut dhe të ἀκόντιον, shtizës. Rreth oborreve kishte korridore të mbuluara me kolona, të quajtura stoa. Aty atletët mund të pushonin në hije ose të stërviteshin kur binte shi.

Athina kishte tre gjimnaze të mëdha, të gjitha jashtë mureve të qytetit: Akademinë, Likeun dhe Kinosargun. Secili ishte edhe vend i shenjtë, me shenjtëroren e një perëndie ose të një heroi.

παλαίστρα ishte më e vogël. Emri i saj vjen nga πάλη, mundja. Ishte një oborr katror i mbuluar me rërë, me dhoma dhe portikë përreth. Këtu djemtë dhe burrat ushtronin mundjen, boksin dhe kërcimin. Një palestër mund të ishte pjesë e një gjimnazi ose një ndërtesë më vete në qytet.

Djemtë mësonin sportin nga një trajner që quhej παιδοτρίβης. Trajnerët mbanin një shkop të gjatë dhe me të tregonin një krah ose një këmbë në pozicion të gabuar. Ndonjëherë atletët lëviznin me muzikën e një fyelli, sepse grekëve u pëlqenin lëvizjet e rrjedhshme dhe të rregullta.

Palestrën e Olimpisë mund ta vizitojmë edhe sot. U ndërtua në shekullin III p.e.s. Në oborrin e saj stërviteshin mundës, boksierë dhe kërcyes, dhe portikët përreth përdoreshin si zhveshtore. Pranë saj ndodhet gjimnazi i Olimpisë, nga shekulli II p.e.s. Ishte rreth 220 metra i gjatë, dhe aty stërviteshin para Lojërave vrapuesit dhe hedhësit e diskut e të shtizës.

Atletët grekë e lyenin trupin me vaj ulliri, ἔλαιον. Vajin e mbanin në një shishe të vogël. Në oborrin me rërë të palestrës, pluhuri dhe djersa ngjiteshin shpejt në lëkurën e lyer.

Grekët nuk kishin sapun. Prandaj, pas stërvitjes, atleti merrte një vegël metalike të lakuar, στλεγγίς, ose strigilin. E kalonte mbi krahë, këmbë dhe shpinë, dhe vaji dilte bashkë me papastërtinë dhe djersën. Pastaj lahej me ujë. Janë gjetur shumë strigile prej bronzi, dhe sot mund t’i shohësh në muze.

Piktorëve të vazove u pëlqente t’i tregonin këto çaste. Në vazo dhe kupa shohim atletë të rinj që hedhin vaj, kruajnë lëkurën ose mundin, ndërsa një trajner i shikon. Këto piktura na ndihmojnë të kuptojmë jetën e përditshme në palestër.

Gjimnazi nuk ishte vetëm për sport. Aty takoheshin burra të të gjitha moshave për të parë, për të biseduar dhe për të dëgjuar lajme. Në shekullin V p.e.s., mendimtarë dhe mësues vinin në gjimnazet e Athinës për të folur me të rinjtë. Në një libër të Platonit, Sokrati kthehet nga lufta dhe shkon drejt e në një palestër, sepse e di që aty do të gjejë miqtë e tij.

Në shekullin IV p.e.s., Platoni jepte mësim në Akademi, dhe nxënësi i tij Aristoteli në Like. Të dyja ishin gjimnaze. Më vonë, fjala γυμνάσιον mund të nënkuptonte edhe një shkollë. Në periudhën helenistike, në gjimnaz stërviteshin ἔφηβοι, të rinjtë e qytetit.

Shumë grekë besonin se një ἀθλητής i mirë duhej ta stërviste mendjen po aq sa trupin. Kjo është një nga arsyet pse emrat akademi, lice dhe gjimnaz përdoren ende sot për shkolla në shumë vende.