Shkolla dhe arsimi në Greqinë e lashtë

Në Athinë një djalë nuk kishte vetëm një mësues. Kishte tre, dhe çdo διδάσκαλος (mësues) jepte një lëndë tjetër, shpesh në një vend tjetër. Prindërit i zgjidhnin mësuesit dhe i paguanin. Asnjë ligj nuk i detyronte fëmijët të shkonin në shkollë.

Γραμματιστής mësonte γράμματα, shkronjat. Nxënësi, μαθητής, mësonte të lexonte, të shkruante dhe të numëronte. Pastaj lexonte poemat e Homerit dhe mësonte përmendsh pjesë të gjata. Poemat lavdëronin heronj trima, dhe djemtë duhej të bëheshin si ata.

Κιθαριστής jepte muzikë. Në këtë μάθημα (mësim) djemtë mësonin t’i binin λύρα, lirës, dhe të këndonin këngë të poetëve të famshëm. Grekët besonin se ritmi dhe muzika e bëjnë njeriun të qetë dhe të edukuar.

Παιδοτρίβης ishte mësuesi i sportit. Në fushën e mundjes, παλαίστρα (palestra), djemtë vraponin, kërcenin, hidhnin diskun dhe shtizën dhe mundeshin. Një trup i fortë ishte pjesë e një edukimi të mirë.

Çdo mëngjes një skllav e çonte djalin në mësim. Ai quhej παιδαγωγός, “ai që e udhëheq fëmijën”. Mbante gjërat e djalit, shikonte si sillej dhe e kthente në shtëpi. Nuk ishte mësues, por qëndronte me djalin gjithë ditën.

Për të ushtruar shkrimin, nxënësit përdornin një pllakë druri të mbuluar me dyll. Me një shkrues të mprehtë gërvishtnin shkronjat në dyll. Me anën e sheshtë, të ngrohur, e lëmonin dyllin, dhe pllaka ishte gati për t’u përdorur sërish. Librat ishin rrotulla të gjata papirusi, që greqisht quheshin βιβλίον.

Për shkollat e Athinës dimë shumë nga qeramika e pikturuar. Një kupë e famshme e piktorit Duris, sot në një muze të Berlinit, tregon mësime. Një mësues i bie lirës bashkë me një nxënës. Një tjetër mban të hapur një rrotull me fjalët e para të një poeme, ndërsa një djalë e reciton. I treti kontrollon shkrimin në pllakën e një nxënësi. Në qoshe rri ulur pedagogu dhe pret.

Shkolla kushtonte, prandaj më shumë mësonin djemtë e familjeve të pasura. Filozofi Platoni shkroi se djemtë më të pasur e fillonin shkollën më herët dhe qëndronin më gjatë. Shumë djem të varfër duhej të punonin me babanë në fushë ose në punishte, dhe kështu mësonin shumë më pak.

Shumica e vajzave nuk shkonin në shkollë. Rrinin në shtëpi dhe mësonin nga nëna të tjerrnin lesh, të endnin pëlhurë dhe të mbanin shtëpinë. Në një libër të shkrimtarit Ksenofon, një burrë tregon se gruaja e tij ende s’i kishte mbushur pesëmbëdhjetë vjeç kur u martuan dhe se dinte shumë pak për botën.

Sparta ishte shumë ndryshe. Atje shteti e merrte çdo djalë nga familja kur bëhej shtatë vjeç. Djemtë jetonin bashkë në grupe dhe stërviteshin fort për t’u bërë ushtarë. Mësonin të bindeshin, të ishin të fortë dhe të duronin urinë dhe të ftohtin. Ky edukim spartan quhet ἀγωγή (agoge).

Fjala greke σχολή në fillim do të thoshte kohë e lirë ose pushim. Vetëm ata që nuk duhej të punonin gjithë ditën kishin kohë për të mësuar. Një muze i Berlinit e shpjegon kështu kupën e Durisit: djemtë nuk mësonin për një zanat, si mësuesit e tyre të paguar. Mësonin që, si të rritur, ta kalonin mirë kohën e lirë, me muzikë, poezi dhe bisedë të mirë. Më vonë σχολή nënkuptoi edhe një leksion të mësuesit, e pastaj grupin e nxënësve që e dëgjonin.

Pas mësimeve të fëmijërisë, disa të rinj donin të mësonin më shumë. Në shekullin V p.e.s., mësues që quheshin sofistë udhëtonin nga qyteti në qytet dhe mësonin me pagesë artin e të folurit. Në shekullin IV p.e.s., filozofi Platon jepte mësim në Akademi, një park jashtë Athinës. Më 335 p.e.s., ish-nxënësi i tij Aristoteli hapi shkollën e vet, Likeun. Emrat e tyre përdoren ende sot për shkolla në shumë gjuhë.