100 fjalë të greqishtes së vjetër që përdoren edhe sot

Marrim tri fjalë: θάλασσα (deti), άνθρωπος (njeriu) dhe ήλιος (dielli). Një lexues i lashtë dhe një fëmijë grek i sotëm i shkruajnë me të njëjtat shkronja. Ky është rregulli i listës: fjala e sotme ka të njëjtat shkronja me një fjalë të lashtë dhe vjen prej saj. Ndryshojnë vetëm shenjat e vogla mbi shkronja. Botimet e teksteve të lashta shtypin disa (ἄνθρωπος, ἥλιος), ndërsa greqishtja e re ka vetëm një theks që kur parlamenti votoi ndryshimin më 1982.

Tri gjëra të tjera ndryshuan. Së pari, tingulli. Shkronja η ishte dikur një e e gjatë e hapur dhe më vonë u bë [i], prandaj ήλιος sot tingëllon [ílios]. Shkronja θ ishte dikur një t me fryme, ndërsa sot është tingulli i parë i anglishtes thin. Së dyti, shkrimi. Theksat erdhën vonë: shpikja e tyre i atribuohet Aristofanit të Bizantit, rreth vitit 200 p.e.s. Athina përdori një alfabet më të vjetër në dokumentet zyrtare deri më 403/2 p.e.s. Së treti, dialekti. Athinasit zakonisht shkruanin θάλαττα, britma e ushtarëve të Ksenofonit në Anabasis (4.7.24). Forma e sotme θάλασσα është ajo që gjendet në Iliadën e Homerit.

Fjalori Triantafyllidis i greqishtes së re i çon këto fjalë te greqishtja e vjetër ose helenistike, dhe leksiku Liddell–Scott–Jones (LSJ) regjistron të njëjtat forma. Ato jepen me drejtshkrimin e sotëm. Disa kanë edhe një formë të folur: ημέρα shpesh është μέρα, dhe αδελφός shpesh është αδερφός.

• Natyra: θάλασσα (det), ήλιος (diell), γη (tokë), άνεμος (erë), βροχή (shi), ημέρα (ditë), ποταμός (lumë), λίμνη (liqen), σκιά (hije), φως (dritë), βροντή (bubullimë), γέφυρα (urë), ρίζα (rrënjë)
• Kafshët dhe ushqimi: λύκος (ujk), αετός (shqiponjë), μέλισσα (bletë), αράχνη (merimangë), μέλι (mjaltë), γάλα (qumësht), κρέας (mish)
• Njerëzit dhe trupi: άνθρωπος (njeri), στόμα (gojë), γλώσσα (gjuhë), σώμα (trup), ψυχή (shpirt), αίμα (gjak), λαιμός (fyt, qafë), αδελφός (vëlla), θεός (zot), φίλος (mik), ξένος (i huaj), μαθητής (nxënës)
• Jeta dhe shoqëria: πόλεμος (luftë), ειρήνη (paqe), ζωή (jetë), θάνατος (vdekje), αλήθεια (e vërtetë), αγάπη (dashuri), χαρά (gëzim), φόβος (frikë), ύπνος (gjumë), γάμος (dasmë), τιμή (nder, çmim), νίκη (fitore), νόμος (ligj), γράμμα (shkronjë), λόγος (fjalim, arsye), όνομα (emër)
• Foljet dhe mbiemrat: γράφω (shkruaj), ακούω (dëgjoj), έχω (kam), τρέχω (vrapoj), βλέπω (shoh), θέλω (dua), μένω (qëndroj), καλός (i mirë), μικρός (i vogël), άγριος (i egër), μόνος (vetëm), πρώτος (i parë)

I njëjti fjalor i shënon këto 30 fjalë si «të ngritura» (λόγ.): ato arritën te greqishtja e sotme përmes traditës së shkruar. Shumë prej tyre qëndrojnë pranë një fjale të përditshme: νήσος pranë νησί, θύρα pranë πόρτα, οφθαλμός pranë μάτι, ιατρός pranë γιατρός, κεφαλή pranë κεφάλι. I hasni ende. Në një adresë mund të shkruhet «οδός Σταδίου», dhe parlamenti quhet Βουλή των Ελλήνων.

• Dija: ιστορία (histori), φιλοσοφία (filozofi), τέχνη (art), επιστήμη (shkencë), σοφία (dituri), αρετή (virtyt), μύθος (mit), αριθμός (numër)
• Jeta publike: δημοκρατία (demokraci), δήμος (bashki), βουλή (parlament), κράτος (shtet), ελευθερία (liri), πολίτης (qytetar), στρατηγός (gjeneral), στρατός (ushtri), μάχη (betejë), τύραννος (tiran), εχθρός (armik)
• Sende dhe njerëz: σελήνη (hënë), νήσος (ishull), οδός (rrugë), θύρα (derë), τείχος (mur qyteti), χρυσός (ar), άργυρος (argjend), σίδηρος (hekur), κεφαλή (kokë), οφθαλμός (sy), ιατρός (mjek)

Këto fjalë i ruajtën shkronjat, por krahasoni kuptimin e parë me atë të sotmin:

• εκκλησία: kuvendi i qytetarëve; sot, një kishë.
• σχολή: koha e lirë; sot, një fakultet universiteti.
• τράπεζα: një tryezë, edhe ajo e këmbyesit të parave; sot, një bankë.
• αγορά: një vend kuvendi dhe tregu; sot, një treg ose një blerje.
• δρόμος: një garë vrapimi; sot, një rrugë.
• άγγελος: një lajmëtar; sot, një engjëll.
• πέτρα: një shkëmb; sot, një gur.
• φεύγω: ik me vrap; sot, largohem.
• πόνος: puna e rëndë; sot, dhimbja.
• ώρα: një stinë, çasti i duhur; sot, një orë.

Kjo listë është zgjedhja jonë, jo një listë zyrtare: greqishtja ka shumë fjalë të tjera të tilla. Kush studion greqishten e vjetër mund t'i lexojë të gjitha menjëherë. Ajo që kërkon ushtrim është t'i dëgjosh ashtu si i thonë sot grekët.