Shtëpia dhe familja në Greqinë e lashtë

Fjala greke οἶκος do të thotë “shtëpi”. Por do të thotë edhe gjithë ekonomia familjare. Një οἶκος grek ishte si një skuadër e vogël. Aty ishin babai, nëna dhe fëmijët e tyre. Shpesh aty jetonte edhe një gjysh ose një gjyshe. Në shumë familje kishte edhe skllevër, që punonin në shtëpi ose në ara. Kafshët, toka, veglat dhe ushqimi në qilar ishin gjithashtu pjesë e οἶκος.

Babai ishte kreu i shtëpisë. Ai fliste për familjen në qytet, në kuvend dhe në gjykata. Gratë nuk mund të votonin, prandaj një baba, një burrë ose një vëlla vepronte për to para ligjit.

Fëmijët ishin shumë të rëndësishëm. Një djalë do të merrte një ditë tokën dhe do të kujdesej për prindërit e moshuar. Një vajzë zakonisht martohej e re, shpesh rreth pesëmbëdhjetë vjeç, dhe shkonte të jetonte në οἶκος të burrit. Fëmija i vogël, παιδίον, rrinte në shtëpi me nënën dhe tajën.

Nga rruga, një shtëpi greke nuk dukej e veçantë. Muret ishin prej qerpiçi mbi një bazë të ulët prej guri. Kishte pak dritare, dhe brenda të çonte një derë e vetme, θύρα.

Pas derës ishte zemra e shtëpisë: një oborr i hapur, αὐλή. Prej andej hynin drita dhe ajri i pastër. Aty luanin fëmijët, gratë tjerrnin lesh dhe endnin pëlhurë, dhe familja mbante aty shtambat e ujit. Shumë oborre kishin një altar të vogël, ku familja u lutej perëndive.

Dhomat ndodheshin rreth oborrit. Në njërën anë shpesh kishte një portik të mbuluar, pastas, që jepte hije në verë. Kishte kuzhinë dhe qilar, dhe disa shtëpi kishin një banjë të vogël me vaskë balte. Disa shtëpi kishin edhe kat të dytë. Në një fjalim të Lisisë, një athinas tregon se shtëpia e tij kishte dy kate dhe se dhomat e grave ishin lart.

Një dhomë ishte vetëm për burrat dhe mysafirët e tyre. Quhej ἀνδρών, “dhoma e burrave”. Këtu babai ftonte miqtë për darkë. Mysafirët nuk uleshin në karrige. Ata shtriheshin në shtretër gostie, secili i quajtur κλίνη, dhe hanin e pinin të shtrirë. Në shumë shtëpi androni kishte dysheme më të bukur, ndonjëherë një mozaik me guralecë të vegjël.

Dhomat e grave quheshin γυναικωνῖτις. Këtu gratë dhe vajzat kalonin pjesën më të madhe të ditës. Tjerrnin lesh, endnin pëlhurë për gjithë familjen dhe kujdeseshin për fëmijët e vegjël. Gratë e pasura kishin skllave që sillnin ujë dhe bënin pazarin. Gratë e varfra duhej të dilnin të punonin, në treg ose në ara.

Vatra, ἑστία, ishte zjarri i shtëpisë. Shërbente për ngrohje dhe për gatim. Perëndesha e vatrës, Hestia, kishte të njëjtin emër. Në Olint disa shtëpi kishin një dhomë të veçantë me një vatër të rrethuar me gurë, për gatim.

Shumica e shtëpive greke ishin prej qerpiçi, prandaj kanë mbetur shumë pak. Një qytet është i veçantë: Olinti, në Greqinë veriore. Mbreti Filipi II i Maqedonisë e shkatërroi në vitin 348 p.e.s., dhe askush nuk ndërtoi qytet të ri sipër tij. Nga 1928 deri në 1938, arkeologë amerikanë zbuluan aty më shumë se 100 shtëpi. Shumë prej tyre ishin rreth 17 metra nga çdo anë, me oborrin nga jugu. Nuk kishte dy shtëpi krejt njësoj.

Shkrimtari Ksenofon shkroi në shekullin IV p.e.s. një libër të quajtur Oikonomikos, “Për mbajtjen e shtëpisë”. Në të, një athinas i pasur, Iskomaku, shpjegon si e mësoi gruan e tij të re të drejtonte shtëpinë. Shtëpia e tij shihte nga jugu, prandaj dimrit kishte diell dhe verës hije. Gruaja kujdesej për rezervat, skllevërit dhe leshin, dhe bënte që ushqimi të mjaftonte për gjithë vitin.

Mos harro se Ksenofoni përshkruan idenë e një burri të pasur për shtëpinë e përsosur. Familjet e varfra kishin shtëpi më të vogla dhe më pak ndihmë, dhe të gjithë punonin shumë.