Gruaja në Greqinë e lashtë

Në Athinën klasike qendra e jetës së një gruaje ishte οἶκος: shtëpia, familja dhe gjithçka që zotëronte. Zakonisht vajzat nuk shkonin në shkollë si djemtë. Ato mësonin në shtëpi nga nëna të tjerrin lesh, të endnin pëlhurë në vegjë, ἱστός, të gatuanin dhe të kujdeseshin për rezervat e ushqimit.

Vajzat martoheshin të reja, shpesh me një burrë shumë më të madh që e zgjidhte i ati. Në Ekonomikun e Ksenofontit (7.5), një athinas i pasur tregon se gruaja e tij «nuk ishte ende pesëmbëdhjetë vjeç» kur erdhi në shtëpinë e tij. I njëjti libër (7.30) thotë se për gruan është më e nderuar të rrijë brenda dhe për burrin të punojë jashtë.

Shtëpitë kishin dhoma për gratë, γυναικωνῖτις. Në një fjalim të Lisisë (1.9), një burrë thotë se dhomat e grave ishin lart dhe ato të burrave poshtë; te Ksenofonti (9.5) ato janë pas një dere me shul. Arkeologët që studiojnë shtëpitë e gërmuara janë më të kujdesshëm: në shtëpitë e vërteta dhomat shpesh përdoreshin për shumë gjëra, ndaj tabloja e rreptë e këtyre teksteve ndoshta përshkruan më shumë një ideal sesa jetën e përditshme.

Sipas ligjit, një athinase kishte gjithmonë një kujdestar, κύριος e saj: së pari babanë, pastaj burrin, ose një vëlla apo një të afërm tjetër mashkull. Ajo nuk mund të çonte vetë një çështje në gjykatë. Një ligj athinas i cituar në një fjalim të Demostenit (46.18) thotë se martesën e gruas e rregullonte babai, vëllai ose gjyshi, dhe se nëse ajo ishte epiklere, një bijë pa vëllezër, kujdestari duhej të martohej me të që pasuria të mbetej në familje.

Nusja sillte një pajë, προίξ, zakonisht para ose sende nga i ati. Paja ndihmonte shtëpinë e re dhe duhej ta mbronte atë: nëse burri e përzinte, ligji e detyronte të kthente pajën (Demosteni 59.52).

Gratë nuk votonin, por kishin rëndësi për qytetarinë. Pas një ligji të propozuar nga Perikliu në vitin 451/0 p.e.s., një burrë ishte qytetar vetëm nëse edhe babai edhe nëna vinin nga familje qytetarësh athinas (Aristoteli, Kushtetuta e athinasve 26.4).

Jo çdo grua rrinte brenda. Në një fjalim tjetër të Demostenit (57.31–45), një burrë pranon se nëna e tij, qytetare, shiste shirita në treg dhe kishte punuar si tajë, dhe thotë se shumë athinase të varfra punonin në vegjë ose në vreshta.

Feja ishte e vetmja fushë publike ku gratë merrnin nder të vërtetë. Disa nga detyrat më të rëndësishme të Athinës i mbante një ἱέρεια, një priftëreshë. Priftëresha e Athinës Polias, perëndeshës së qytetit në Akropol, vinte nga një fis i vjetër, Eteobutadët.

Një nga këto priftëresha, Lisimaha, i shërbeu Athinës gjashtëdhjetë e katër vjet. Baza e statujës së saj, e gjetur në Akropol dhe e datuar rreth vitit 360 p.e.s., e shënon ende këtë, dhe shkrimtari romak Plini përmend portretin e saj nga skulptori Demetri. Disa studiues mendojnë se Aristofani e kishte në mendje atë kur i dha emrin heroinës së komedisë së tij Lisistrata (411 p.e.s.), por të tjerë nuk janë të bindur.

Gratë kishin edhe festa ku burrat nuk mund të merrnin pjesë. Më e njohura janë Tesmoforitë, për nder të Demetrës. Në komedinë e Aristofanit Gratë në Tesmofori, një personazh vëren se as gjykatat, as këshilli nuk mblidhen, sepse është dita e tretë e festës, dhe gratë mblidhen në tempullin e Demetrës.

Jeta nuk ishte e njëjtë në çdo qytet. Në Spartë, sipas Plutarkut (Likurgu 14), vajzat stërviteshin në vrapim, mundje, hedhje disku dhe shtize. Aristoteli ankohej (Politika 2, 1270a) se gati dy të pestat e tokës spartane u përkisnin grave, për shkak të trashëgimive dhe pajave të mëdha. Një princeshë spartane, Kiniska, rritte kuaj dhe, siç thotë Pausania (3.8.1), ishte gruaja e parë që fitoi në Lojërat Olimpike, si pronare e kuajve.

Në ishullin e Lesbosit, rreth vitit 600 p.e.s., jetoi Safo, e lindur në Ereso rreth vitit 630 p.e.s. Ajo shkroi poezi dashurie dhe këngë dasme në dialektin eolik, dhe më vonë dijetarët e Aleksandrisë i ndanë poezitë e saj në nëntë libra. Një epigram i lashtë e quan «Muza e dhjetë». Nga vepra e saj kanë mbetur vetëm fragmente.

Në vetë Athinën, gruaja më e njohur e kohës së Perikliut ishte Aspazia nga Mileti, që jetonte me Perikliun. Platoni dhe Plutarku e përshkruajnë si të zgjuar dhe gojëtare, ndërsa poetët komikë talleshin me të.

Mbaj mend një gjë për të gjitha këto burime: pothuajse të gjitha janë shkruar nga burra, dhe kryesisht për familje të pasura. Rrallë i dëgjojmë vetë gratë të flasin.