Delosi, ishulli i shenjtë

Delosi është i vockël: rreth 5 kilometra i gjatë dhe pak më shumë se 1 kilometër i gjerë. Kodra e tij e vetme, Kintosi, është vetëm 113 metra e lartë. Megjithatë, për grekët kjo νῆσος, ky ishull, ishte një nga vendet më të rëndësishme të botës së tyre.

Një mit shpjegon pse. Perëndesha Leto priste binjakë, dhe babai i tyre ishte Zeusi. Hera, gruaja e Zeusit, ishte e tërbuar, dhe asnjë tokë nuk guxonte ta priste Leton. Vetëm Delosi tha po. Një poemë e vjetër, Himni homerik për Apolonin, tregon se Leto përqafoi një φοῖνιξ, një palmë, dhe lindi Apolonin.

Poetë të mëvonshëm shtuan të tjera. Pindari dhe Kalimaku thonë se Delosi dikur lundronte mbi det. Kalimaku thotë se emri i tij i parë ishte Ἀστερίη, sepse kishte kërcyer nga qielli në ujë si një ἀστήρ, një yll. Pas lindjes ai ndaloi. Në poemën e tij, detarët i dhanë një emër të ri, sepse nuk lundronte më ἄδηλος, i padukshëm. Kështu, grekët dëgjonin në emrin Delos fjalën δῆλος, «i qartë, i dukshëm». Mos harro se kjo është një rrëfim, jo histori.

Fjala greke për të shenjtë është ἱερός, dhe një vend i shenjtë është një ἱερόν, një shenjtërore. Njerëzit e përdornin këtë vend shumë më herët se grekët e epokës klasike: nën shenjtëroren e Apolonit ka mbetje të viteve 1400–1200 p.e.s. Afër fundit të shekullit VII p.e.s., banorët e ishullit Naksos i dhanë Apolonit dhurata të shkëlqyera. Mes tyre ishte një rresht me λέοντες prej mermeri, luanë, që shikonin drejt një λίμνη të shenjtë, një liqeni. Nuk e dimë sa ishin: autorët e sotëm thonë të paktën nëntë, e disa gjashtëmbëdhjetë. Luanët që sheh sot jashtë janë kopje. Origjinalet janë në muzeun e ishullit, të mbrojtura nga moti. Edhe liqeni, që Herodoti e quan «në formë rrote», është zhdukur: u tha në vitin 1925, pas një shpërthimi malarieje.

Delosi kishte edhe rregulla të pazakonta. Një ishull i shenjtë duhej të mbetej «i pastër», prandaj athinasit e «pastruan» dy herë. Në shekullin VI p.e.s., sundimtari athinas Pizistrati gërmoi varret që dukeshin nga shenjtërorja. Në dimrin e vitit 426/425 p.e.s., athinasit hoqën të gjitha varret e ishullit. Historiani Tukididi shton një rregull të habitshëm: që atëherë, askush nuk lejohej të vdiste ose të lindte në Delos. Njerëzit duhej të kalonin në ishullin fqinj, Renea, që është shumë afër.

Në vitin 478/477 p.e.s., pas luftërave kundër Persisë, Athina dhe shumë qytete greke krijuan një aleancë. Meqë i mbanin paratë e përbashkëta në Delos dhe mblidheshin në shenjtërore, sot e quajmë Lidhja e Delosit. Rreth vitit 454 p.e.s., paratë u çuan në Athinë. Atëherë aleatët po ngjanin gjithnjë e më shumë me nënshtetas të Athinës.

Vitet më të pasura të ishullit erdhën më vonë. Në vitin 167/166 p.e.s., Roma ia dha Delosin Athinës dhe e bëri port të lirë, ku tregtarët nuk paguanin taksa. Vetë banorët e Delosit u dëbuan. Tregtarë erdhën nga shumë vende.

Kjo pasuri kishte një anë të tmerrshme. Delosi u bë një treg i madh për δοῦλοι, njerëz të skllavëruar. Gjeografi Straboni shkroi se aty mund të merreshin dhe të niseshin dhjetëra mijëra prej tyre në një ditë të vetme. Nuk mund ta verifikojmë numrin e tij, por ai tregon sa i famshëm ishte tregu.

Fundi ishte i dhunshëm. Në vitin 88 p.e.s., gjatë luftës midis Romës dhe mbretit Mitridat, ushtarët e tij sulmuan ishullin, që nuk kishte mure. Shkrimtari Pausania thotë se ata vranë burrat dhe skllavëruan gratë dhe fëmijët. Në vitin 69 p.e.s. ishulli u sulmua përsëri. Në shekujt II dhe III të e.s., kishte mbetur vetëm një vendbanim i vogël.

Për shekuj, Delosi ishte i mbuluar me gurë dhe shkurre. Rreth njëqind udhëtarë shkruan për të midis shekullit XV dhe XIX, dhe shumë e panë si vend të vështirë për t'u vizituar. Në vitin 1873, Shkolla Franceze e Athinës filloi gërmimet, dhe puna e saj vazhdon që atëherë, me ndërprerje. Aty kanë punuar edhe arkeologë grekë dhe studiues nga vende të tjera. Megjithatë, është zbuluar vetëm rreth një e treta e vendit të lashtë. Një pjesë e madhe e qytetit është ende nën tokë.

Në vitin 1990, Delosi hyri në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Në ishull ndalohet të ndërtohet, përveç ndërtesave të nevojshme për punën arkeologjike. Prandaj këtu nuk ka qytet modern, si në ishuj të tjerë grekë. Vizitorët zakonisht vijnë për një ditë me varkë nga Mikonosi aty pranë.

Kur të ecësh atje, kërko rreshtin e luanëve dhe gërmadhat e ναός të Apolonit, tempullit të tij. Greqishtja i përdor ende këto fjalë. Ishulli quhet ende Δήλος, një vend i shenjtë është ende ιερό, dhe ναός është ende tempull ose kishë. Sot grekët e quajnë ishullin νησί, nga i lashti νησίον, ishull i vogël.