Delos – święta wyspa

Delos jest maleńka: ma około 5 kilometrów długości i tylko trochę ponad 1 kilometr szerokości. Jej jedyne wzgórze, Kyntos, ma zaledwie 113 metrów wysokości. A jednak dla Greków ta νῆσος, ta wyspa, była jednym z najważniejszych miejsc ich świata.

Mit wyjaśnia dlaczego. Bogini Leto spodziewała się bliźniąt, a ich ojcem był Zeus. Hera, żona Zeusa, była wściekła i żadna ziemia nie śmiała przyjąć Leto. Tylko Delos się zgodziła. Stary utwór, Hymn homerycki do Apollona, mówi, że Leto objęła φοῖνιξ, palmę, i urodziła Apollona.

Późniejsi poeci dodali więcej. Pindar i Kallimach mówią, że Delos pływała kiedyś po morzu. Kallimach mówi, że jej pierwsze imię brzmiało Ἀστερίη, bo skoczyła z nieba do wody jak ἀστήρ, gwiazda. Po narodzinach znieruchomiała. W jego poemacie żeglarze dali jej nowe imię, bo nie pływała już ἄδηλος, niewidoczna. Tak więc Grecy słyszeli w nazwie Delos słowo δῆλος, „jasny, widoczny”. Pamiętaj, że to opowieść, a nie historia.

Greckie słowo oznaczające święty to ἱερός, a święte miejsce to ἱερόν, sanktuarium. Ludzie korzystali z tego miejsca długo przed Grekami epoki klasycznej: pod sanktuarium Apollona leżą pozostałości z lat 1400–1200 p.n.e. Pod koniec VII wieku p.n.e. mieszkańcy wyspy Naksos ofiarowali Apollonowi wspaniałe dary. Był wśród nich rząd marmurowych λέοντες, lwów, patrzących w stronę świętej λίμνη, jeziora. Nie wiemy, ile ich było: dzisiejsi autorzy mówią, że co najmniej dziewięć, a niektórzy, że szesnaście. Lwy, które widzisz dziś na zewnątrz, to kopie. Oryginały są w muzeum na wyspie, chronione przed pogodą. Jezioro, które Herodot nazywa „okrągłym jak koło”, też zniknęło: osuszono je w 1925 roku, po wybuchu malarii.

Delos miała też niezwykłe zasady. Święta wyspa miała pozostać „czysta”, więc Ateńczycy dwa razy ją „oczyścili”. W VI wieku p.n.e. ateński władca Pizystrat kazał rozkopać groby widoczne z sanktuarium. Zimą 426/425 p.n.e. Ateńczycy usunęli wszystkie groby z wyspy. Historyk Tukidydes dodaje zaskakującą zasadę: odtąd nikomu nie wolno było umrzeć ani urodzić dziecka na Delos. Trzeba było przeprawić się na sąsiednią wyspę Reneję, która leży bardzo blisko.

W 478/477 p.n.e., po wojnach z Persją, Ateny i wiele greckich miast zawarły sojusz. Ponieważ trzymały wspólne pieniądze na Delos i spotykały się w sanktuarium, nazywamy go dziś Związkiem Delijskim albo Ateńskim Związkiem Morskim. Około 454 p.n.e. pieniądze przewieziono do Aten. Wtedy sojusznicy coraz bardziej przypominali poddanych Aten.

Najbogatsze lata wyspy nadeszły później. W 167/166 p.n.e. Rzym oddał Delos Atenom i uczynił z niej wolny port, w którym kupcy nie płacili podatków. Samych mieszkańców Delos wygnano. Kupcy przybywali z wielu krajów.

To bogactwo miało straszną stronę. Delos stała się wielkim targiem δοῦλοι, zniewolonych ludzi. Geograf Strabon napisał, że można tam było w ciągu jednego dnia przyjąć i wysłać dziesiątki tysięcy z nich. Nie możemy sprawdzić tej liczby, ale pokazuje ona, jak sławny był ten targ.

Koniec był gwałtowny. W 88 p.n.e., podczas wojny Rzymu z królem Mitrydatesem, jego żołnierze napadli na wyspę, która nie miała murów. Pisarz Pauzaniasz mówi, że zabili mężczyzn, a kobiety i dzieci uczynili niewolnikami. W 69 p.n.e. wyspa znów została napadnięta. W II i III wieku n.e. pozostała tylko mała osada.

Przez wieki Delos pokrywały kamienie i krzaki. Około stu podróżników pisało o niej między XV a XIX wiekiem, a wielu uważało ją za miejsce trudne do zwiedzania. W 1873 roku Francuska Szkoła w Atenach rozpoczęła wykopaliska i praca ta trwa odtąd, z przerwami. Pracowali tam też greccy archeolodzy i badacze z innych krajów. Mimo to odkryto tylko około jednej trzeciej starożytnego miejsca. Duża część miasta wciąż leży pod ziemią.

W 1990 roku Delos trafiła na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Na wyspie nie wolno budować, z wyjątkiem budynków potrzebnych do prac archeologicznych. Dlatego nie ma tu nowoczesnego miasta, jak na innych greckich wyspach. Zwiedzający zwykle przypływają na jeden dzień statkiem z pobliskiej Mykonos.

Kiedy będziesz tam spacerować, poszukaj rzędu lwów i ruin ναός Apollona, jego świątyni. Greka wciąż używa tych słów. Wyspa wciąż nazywa się Δήλος, święte miejsce to wciąż ιερό, a ναός to wciąż świątynia albo kościół. Νησί to dzisiejsze greckie słowo na wyspę, od starożytnego νησίον, małej wyspy.