Delos, het heilige eiland

Delos is piepklein: ongeveer 5 kilometer lang en maar iets meer dan 1 kilometer breed. De enige heuvel, de Kynthos, is maar 113 meter hoog. Toch was deze νῆσος, dit eiland, voor de Grieken een van de belangrijkste plekken van hun wereld.

Een mythe legt uit waarom. De godin Leto verwachtte een tweeling, en hun vader was Zeus. Hera, de vrouw van Zeus, was woedend, en geen enkel land durfde Leto op te nemen. Alleen Delos zei ja. Een oud gedicht, de Homerische hymne aan Apollo, vertelt dat Leto haar armen om een φοῖνιξ, een palmboom, sloeg en Apollo baarde.

Latere dichters voegden meer toe. Pindarus en Callimachus zeggen dat Delos ooit op zee dreef. Callimachus zegt dat de eerste naam Ἀστερίη was, omdat het eiland als een ἀστήρ, een ster, uit de hemel in het water was gesprongen. Na de geboorte stond het stil. In zijn gedicht gaven zeelieden het een nieuwe naam, omdat het niet meer ἄδηλος, onzichtbaar, ronddreef. Zo hoorden de Grieken in de naam Delos het woord δῆλος, ‘duidelijk, zichtbaar’. Onthoud dat dit een verhaal is, geen geschiedenis.

Het Griekse woord voor heilig is ἱερός, en een heilige plek is een ἱερόν, een heiligdom. Mensen gebruikten deze plek al lang vóór de Grieken van de klassieke tijd: onder het heiligdom van Apollo liggen resten uit 1400–1200 v.Chr. Tegen het einde van de 7e eeuw v.Chr. gaven de bewoners van het eiland Naxos Apollo prachtige geschenken. Daarbij hoorde een rij marmeren λέοντες, leeuwen, die uitkeken op een heilige λίμνη, een meer. We weten niet hoeveel het er waren: schrijvers van nu zeggen minstens negen, en sommigen zestien. De leeuwen die je nu buiten ziet, zijn kopieën. De originelen staan in het museum van het eiland, beschermd tegen het weer. Ook het meer, dat Herodotus ‘wielvormig’ noemt, is verdwenen: het werd in 1925 drooggelegd, na een uitbraak van malaria.

Delos had ook ongewone regels. Een heilig eiland moest ‘rein’ blijven, dus ‘reinigden’ de Atheners het twee keer. In de 6e eeuw v.Chr. liet de Atheense heerser Peisistratos de graven opgraven die je vanuit het heiligdom kon zien. In de winter van 426/425 v.Chr. haalden de Atheners alle graven van het eiland weg. De historicus Thucydides noemt een verrassende regel: vanaf toen mocht niemand meer op Delos sterven of een kind krijgen. Mensen moesten oversteken naar het buureiland Rheneia, dat heel dichtbij ligt.

In 478/477 v.Chr., na de oorlogen tegen Perzië, sloten Athene en veel Griekse steden een bondgenootschap. Omdat ze hun gezamenlijke geld op Delos bewaarden en in het heiligdom samenkwamen, noemen we het nu de Delisch-Attische Zeebond. Rond 454 v.Chr. werd het geld naar Athene gebracht. Toen gingen de bondgenoten steeds meer op onderdanen van Athene lijken.

De rijkste jaren van het eiland kwamen later. In 167/166 v.Chr. gaf Rome Delos aan Athene en maakte er een vrijhaven van, waar handelaren geen belasting betaalden. De Deliërs zelf werden weggestuurd. Er kwamen handelaren uit veel landen.

Deze rijkdom had een vreselijke kant. Delos werd een grote markt voor δοῦλοι, tot slaaf gemaakte mensen. De geograaf Strabo schreef dat er op één dag tienduizenden konden aankomen en worden weggestuurd. We kunnen zijn getal niet controleren, maar het laat zien hoe beroemd de markt was.

Het einde was gewelddadig. In 88 v.Chr., tijdens de oorlog tussen Rome en koning Mithridates, vielen zijn soldaten het eiland aan, dat geen muren had. De schrijver Pausanias zegt dat ze de mannen doodden en de vrouwen en kinderen tot slaaf maakten. In 69 v.Chr. werd het eiland opnieuw geplunderd. In de 2e en 3e eeuw n.Chr. was er nog maar een kleine nederzetting over.

Eeuwenlang was Delos bedekt met stenen en struiken. Ongeveer honderd reizigers schreven erover tussen de 15e en de 19e eeuw, en velen vonden het een lastige plek om te bezoeken. In 1873 begon de Franse School in Athene te graven, en dat werk gaat sindsdien, met onderbrekingen, door. Ook Griekse archeologen en onderzoekers uit andere landen hebben er gewerkt. Toch is maar ongeveer een derde van de antieke vindplaats blootgelegd. Een groot deel van de stad ligt nog onder de grond.

In 1990 kwam Delos op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Bouwen is op het eiland verboden, behalve gebouwen die nodig zijn voor het archeologische werk. Daarom is hier geen moderne stad, zoals op andere Griekse eilanden. Bezoekers komen meestal voor een dagtocht per boot vanaf het nabije Mykonos.

Als je daar rondloopt, zoek dan de rij leeuwen en de ruïnes van Apollo's ναός, zijn tempel. Het Grieks gebruikt deze woorden nog steeds. Het eiland heet nog altijd Δήλος, een heilige plek is nog altijd een ιερό, en een ναός is nog altijd een tempel of een kerk. Νησί is het huidige Griekse woord voor een eiland, van het oude νησίον, een klein eiland.