Lidhja e Delosit dhe perandoria athinase

Pas fitoreve të viteve 480–479 p.e.s., lufta kundër Persisë vazhdoi në det. Më 478 spartani Pausania e çoi flotën greke në Bizant, por sjellja e tij i ktheu aleatët kundër tij. Tukididi (1.95–96) thotë se ata ia dhanë me dëshirë udhëheqjen, ἡγεμονία, Athinës dhe se Sparta hoqi dorë, nga frika se edhe komandantë të tjerë do të korruptoheshin në të njëjtën mënyrë.

“Lidhja e Delosit” është emër modern. Tukididi flet thjesht për athinasit dhe aleatët e tyre, ξύμμαχοι, drejtshkrimi që ai përdor për σύμμαχοι. Kushtetuta e athinasve aristoteliane (23.4–5) tregon se Aristidi caktoi pagesat e para në arkontatin e Timostenit dhe se ai iu betua jonëve të kishin të njëjtët miq e armiq, ndërsa në det u hodhën copa hekuri për të vulosur betimin. Ashtu siç përcillet atje, betimi nuk e përmend Persinë. Tukididi e quan shkretimin e tokave të mbretit pers πρόσχημα, synim të shpallur ose pretekst, dhe fjala e lë të hapur çështjen e qëllimeve të vërteta të Athinës.

Tukididi 1.96 është pasazhi kyç. Athina caktoi cilat qytete do të jepnin anije dhe cilat para. Një detyrë e re athinase, Ἑλληνοταμίαι, “arkëtarët e grekëve”, merrte φόρος: “sepse kështu u quajt sjellja e parave” (οὕτω γὰρ ὠνομάσθη τῶν χρημάτων ἡ φορά). Vlerësimi i parë arriti në 460 talente, megjithëse studiuesit diskutojnë se çfarë përfshinte kjo shumë. Thesari i përbashkët, ταμιεῖον, ishte në Delos dhe mbledhjet, ξύνοδοι, mbaheshin në shenjtërore. Historianët zakonisht shkruajnë “haraç”, megjithëse Thomas Martin mendon se “kuota” është më afër gjuhës zyrtare, për sa kohë kujtojmë se pagesat ishin të detyrueshme dhe të përhershme.

Tukididi (1.99) i fajëson aleatët për atë që pasoi. Për të shmangur shërbimin larg shtëpisë, shumica pranuan të paguanin në vend që të dërgonin anije. Flota athinase rritej me paratë e tyre, ndërsa ata humbnin përvojën e luftës. Në fillim të Luftës së Peloponezit vetëm Kiosi dhe Lesbosi jepnin ende anije, dhe Perikliu mund të llogariste mesatarisht në 600 talente në vit (Tukididi 2.13).

Tukididi (1.97) thotë se në fillim aleatët ishin αὐτόνομοι. Pastaj Naksi u shkëput dhe u kthye me rrethim, “qyteti i parë aleat që u skllavërua kundër rregullit të vendosur” (1.98). Ai nuk jep vit; vlerësimet moderne shkojnë nga rreth viti 470 deri rreth vitit 467 p.e.s. Thasosi u ngrit rreth vitit 465 për tregjet e tij në kontinent dhe për minierën, dhe në vitin e tretë të rrethimit dorëzoi mure, anije dhe minierë (1.100–101). Shkaqet kryesore të shkëputjeve, ἀποστάσεις, ishin haraçi i papaguar, anijet që mungonin dhe refuzimi për të shërbyer (1.99).

Pas një disfate të rëndë në Egjipt, thesari kaloi në Athinë. Data e zakonshme është 454/3 p.e.s., kur nisin listat e gdhendura, megjithëse zhvendosja mund të ketë ndodhur më herët, dhe rrëfimi i Tukididit për këto vite (1.96–118) nuk e përmend kurrë. Arsyeja ishte ose siguria nga Persia ose kontrolli i aleatëve: Plutarku (Perikliu 12) i regjistron të dyja pikëpamjet. Ai tregon gjithashtu, sipas Teofrastit, se samianët propozuan zhvendosjen dhe se Aristidi e quajti të padrejtë, por të dobishme (Aristidi 25), një histori që vështirë përputhet me vitin 454, nëse Aristidi vdiq rreth vitit 465, siç e daton Martin.

Kryengritjet e mëvonshme u ndëshkuan më ashpër: Samosi (441–439 p.e.s.) humbi mure e anije dhe dha pengje pas një rrethimi nëntëmujor (1.117), dhe Mitilena (428–427) humbi tokat dhe mbi një mijë burra (3.50). Forca shkoi edhe përtej aleancës: Melosi, që refuzonte t'i bindej Athinës dhe qëndronte asnjanës (5.84), u rrethua, dhe në vitin 416 burrat e tij u vranë, ndërsa gratë dhe fëmijët u skllavëruan (5.116).

Mbishkrimet japin atë që nuk e jep Tukididi. Të ashtuquajturat lista të haraçit në të vërtetë nuk regjistrojnë gjithë haraçin, por vetëm të gjashtëdhjetën, një mina për talent, që i jepej Athinës. “Guri i parë”, 3,8 metra i lartë dhe sot në 184 fragmente, mbulon vitet 454/3 deri 440/39 p.e.s. Thasosi, për shembull, pagoi 3 talente deri më 448/7 dhe 30 nga viti 443; nuk është e qartë nëse kjo lidhet me kryengritjen e tij të vjetër. Zakonisht mendohet se këto të gjashtëdhjeta ndihmuan në pagimin e ndërtesave të Periklit, dhe kritikët te Plutarku ankohen se paratë e aleatëve po e “praronin” qytetin. Dekretet tregojnë kontroll më të rreptë: dekreti i Klinias (425/4 p.e.s. ose pak më vonë) kërkon pllaka të vulosura për çdo pagesë, dhe një tjetër imponoi monedhat, peshat dhe masat e Athinës, megjithëse data e tij është e pasigurt. Më 413, thotë Tukididi (7.28), Athina vendosi një taksë 5% mbi tregtinë detare në vend të haraçit.

Athinasit e Tukididit flasin hapur. Motivet e tyre ishin “frika, pastaj nderi, më vonë dobia” (1.75), dhe Perikliu i tij u thotë se e mbajnë sundimin e tyre, ἀρχή, “si një tirani” (2.63). Kur Athina u dorëzua më 404, Sparta i la dymbëdhjetë anije (Ksenofoni, Helenika 2.2.20), dhe aleanca nuk mbijetoi.