Perënditë greke dhe romake: emrat krahasuar

Grekët e lashtë besonin në shumë perëndi. Perënditë më të rëndësishme jetonin në Olimp, mali më i lartë i Greqisë, prandaj quhen perënditë olimpike. Grekët mendonin se perënditë u ngjanin njerëzve, por ishin shumë më të fortë dhe nuk vdisnin kurrë.

Mbreti i perëndive ishte Zeusi, perëndia e qiellit dhe e bubullimës. Poeti Hesiodi tregon historinë e tij në një poemë të gjatë, Teogonia, «lindja e perëndive». Pas një lufte të madhe kundër Titanëve, perënditë e tjera i kërkuan Zeusit të bëhej mbreti i tyre, dhe Zeusi ndau nderet mes tyre (Teogonia 881–885). Çdo perëndi kujdesej për diçka tjetër. Hera ishte mbretëresha e perëndive, Poseidoni sundonte detin, Athina ishte perëndeshë e mençurisë, dhe Hermesi çonte mesazhet e perëndive. Fjala greke për perëndinë është θεός, dhe grekët e përdorin të njëjtën fjalë edhe sot.

Romakët jetonin në Itali. Kishin perënditë e tyre të vjetra, me emra latinë. Jupiteri ishte perëndia e tyre e qiellit, dhe Junona ishte gruaja e tij. Romakët i njohën grekët përmes tregtisë dhe qyteteve greke të Italisë jugore. Dëgjuan histori greke dhe panë statuja greke. Pak nga pak, vendosën që perënditë e tyre ishin të njëjtat me ato greke. Kështu Jupiteri u lidh me Zeusin, Junona me Herën, dhe Merkuri me Hermesin.

Disa emra janë madje të afërm. Emri Jupiter vjen nga një trajtë e vjetër, Jovis-pater, «ati Jovis». Fjalorët e latinishtes e lidhin Jovis me emrin grek Ζεύς dhe me një fjalë shumë të vjetër që do të thotë «shkëlqej», si qielli i ndritshëm. Një perëndi greke, Apolloni, nuk pati fare nevojë për emër të ri. Në shekullin V p.e.s., gjatë një epidemie të tmerrshme, romakët i premtuan Apollonit një tempull dhe i kërkuan të mbronte shëndetin e popullit. Ata e mbajtën emrin e tij grek (Tit Livi 4.25 dhe 4.29).

Në vitin 217 p.e.s., Roma ishte në rrezik të madh, në luftë kundër Hanibalit. Romakët shtruan një gosti për dymbëdhjetë perëndi, të vendosura dy e nga dy në gjashtë shtretër: Jupiteri me Junonën, Neptuni me Minervën, Marsi me Venusin, Apolloni me Dianën, Vulkani me Vestën, dhe Merkuri me Ceresin (Tit Livi 22.10). Ja të njëjtat dymbëdhjetë perëndi, fillimisht me emrin grek dhe pastaj me atë romak:

• Zeusi (Ζεύς) – Jupiteri, mbreti i perëndive
• Hera (Ἥρα) – Junona, mbretëresha e perëndive
• Poseidoni (Ποσειδῶν) – Neptuni, perëndia e detit
• Athina (Ἀθηνᾶ) – Minerva, perëndeshë e mençurisë
• Aresi (Ἄρης) – Marsi, perëndia e luftës
• Afërdita (Ἀφροδίτη) – Venusi, perëndeshë e dashurisë dhe e bukurisë
• Apolloni (Ἀπόλλων) – Apolloni, perëndia e muzikës dhe e dritës
• Artemida (Ἄρτεμις) – Diana, perëndeshë e gjuetisë
• Hefesti (Ἥφαιστος) – Vulkani, perëndia e zjarrit dhe e farkëtarëve
• Hestia (Ἑστία) – Vesta, perëndeshë e vatrës së shtëpisë
• Hermesi (Ἑρμῆς) – Merkuri, lajmëtari i perëndive
• Demetra (Δημήτηρ) – Ceresi, perëndeshë e grurit dhe e të korrave

Kjo përputhje nuk është e përsosur. Çdo perëndi romake ruajti edhe zakone të vjetra romake dhe histori të vetat.

Shiko qiellin natën. Disa «yje» të ndritshëm lëvizin ngadalë nga një natë në tjetrën. Grekët i quanin πλανῆται, «endacakë», dhe prej andej vjen fjala planet. Në greqishten e lashtë, një planet mbante emrin e një perëndie: «ylli i Zeusit», «ylli i Hermesit», «ylli i Afërditës». Romakët u dhanë planetëve emrat e perëndive të tyre, dhe shqipja, anglishtja e shumë gjuhë të tjera morën emrat romakë: Merkuri, Venusi, Marsi, Jupiteri dhe Saturni.

Greqishtja e sotme ruajti emrat grekë. Një nxënës grek mëson se planetët janë Ερμής (Merkuri), Αφροδίτη (Venusi), Γη (Toka), Άρης (Marsi), Δίας (Jupiteri), Κρόνος (Saturni), Ουρανός (Urani) dhe Ποσειδώνας (Neptuni). Neptuni u zbulua vetëm në vitin 1846 dhe mori emrin latin të perëndisë së detit, ndaj greqishtja thjesht e përktheu si Ποσειδώνας. Dhe emri i sotëm Δίας vjen nga Δία, një trajtë tjetër e lashtë e emrit Zeus.