Skllavëria në Greqinë e lashtë

Në Greqinë e lashtë, një skllav, një δοῦλος, ishte një njeri që i përkiste një njeriu tjetër. Skllavi nuk paguhej, nuk zgjidhte ku të jetonte dhe mund të blihej, të shitej, të jepej me qira ose të dhurohej, si një kafshë apo një vegël. Pronari quhej δεσπότης, zotëria.

Skllevër kishte kudo. Në shtëpi gatuanin, pastronin dhe kujdeseshin për fëmijët. Punonin në ara, në punishte dhe në ndërtime, ndërsa disa i përkisnin vetë qytetit dhe ndihmonin të ruhej rendi. Puna më e rëndë ishte në minierat e argjendit të Lavrionit, në jug të Athinës, ku vdisnin shumë skllevër.

Shumica e grekëve e quanin skllavërinë diçka të zakonshme. Çdo njeri i lirë, qytetar apo i huaj, mund të kishte skllevër. Kjo është një nga të vërtetat më të vështira për Greqinë e lashtë: demokracia athinase, që ia dha pushtetin popullit, lindi në një shoqëri ku një njeri mund të ishte pronë e një tjetri.

Disa skllevër lindnin nga nëna skllave. Shumë më tepër ishin robër lufte. Kur një qytet pushtohej në luftë, fitimtarët shpesh i shisnin banorët e tij. Në vitin 416 p.e.s., pasi u dorëzua ishulli Milo, athinasit vranë burrat e rritur dhe i shitën gratë e fëmijët si skllevër (Tukididi 5.116). Robi i luftës që shitej kështu quhej ἀνδράποδον. Edhe piratët rrëmbenin njerëz, ndërsa foshnjat e padëshiruara, të lëna jashtë për të vdekur, mund të merreshin e të rriteshin si skllevër.

Në Athinë, një ligj i Solonit në fillim të shekullit VI p.e.s. ndaloi huatë me vetë personin si garanci, kështu që një athinas nuk mund të bëhej më skllav për borxhe (Kushtetuta e athinasve 6.1). Prandaj skllevërit vinin zakonisht nga vende të tjera. Shiteshin në tregje mujore, në Agora dhe në zonën e minierave pranë Sunionit. Një mbishkrim nga Atika i fundit të shekullit V p.e.s. jep çmime prej 70 drahmish për një fëmijë dhe 200 për një burrë të rritur.

Fati më i keq ishin minierat. Athinasi i pasur Nikia kishte dikur një mijë burra në miniera dhe ia jepte me qira një sipërmarrësi për një obol në ditë për secilin (Ksenofoni, Për të ardhurat 4.14).

Sparta kishte një sistem tjetër. Tokën e saj e punonin helotët, εἵλωτες. Sipas Tukididit, shumica ishin pasardhës të mesenëve të vjetër, një popull grek që spartanët e kishin pushtuar dhe skllavëruar në një luftë më të hershme (1.101). Pra, helotët nuk ishin individë të blerë një nga një në treg, por një popull i tërë i nënshtruar, shumë më i madh në numër se zotërinjtë e tij. Në betejën e Plateasë, më 479 p.e.s., shkruan Herodoti, 5.000 spartanë shoqëroheshin nga 35.000 helotë të armatosur lehtë, shtatë për çdo burrë (9.28).

Spartanët jetonin me frikën e një kryengritjeje të helotëve. Pas një tërmeti të madh, shumë helotë u ngritën vërtet dhe qëndruan në malin Itomi (Tukididi 1.101). Tukididi tregon edhe një histori rrëqethëse, që e kujton kur rrëfen vitin 424 p.e.s.; data e saktë e saj nuk dihet. Spartanët ftuan helotët që kishin luftuar më mirë për Spartën të dilnin përpara e të merrnin lirinë. Rreth dy mijë u zgjodhën dhe u sollën nëpër tempuj me kurora, por pak më vonë u zhdukën dhe askush nuk mësoi se si vdiq secili prej tyre (4.80). Politika e Spartës, thotë Tukididi, drejtohej gjithmonë nga nevoja për t’u mbrojtur nga helotët.

Sa skllevër jetonin në Athinë? Askush nuk e di saktësisht. Shkrimtari Athenaios përcjell një regjistrim të bërë nën Demetrin e Faleronit, në fund të shekullit IV p.e.s.: 21.000 athinas, 10.000 metekë dhe 400.000 skllevër. Historianët dyshojnë për numrin e skllevërve dhe debatojnë se çfarë matte në të vërtetë regjistrimi. E sigurt është se ishin shumë: kur spartanët pushtuan Dekelenë në Atikë në vitin 413 p.e.s., ikën mbi njëzet mijë skllevër, një pjesë e madhe zejtarë (Tukididi 7.27).

Skllevërit nuk kishin pothuajse asnjë të drejtë. Zotërisë nuk i lejohej ta vriste skllavin e tij, por ligji nuk e pengonte ta rrihte, dhe në gjykatat athinase dëshmia e një skllavi vlente vetëm nëse jepej nën torturë, megjithëse historianët debatojnë sa shpesh ndodhte kjo në të vërtetë. Zotëria mund ta lironte një skllav, i cili bëhej atëherë ἀπελεύθερος, i liruar. Por i liruari nuk bëhej qytetar: si të huajt që jetonin në qytet, paguante taksën e metekëve.

Pak grekë e vunë në dyshim skllavërinë. Aristoteli e quajti skllavin «κτῆμά τι ἔμψυχον», “një pronë e gjallë” (Politika 1253b), dhe pohoi se disa njerëz janë skllevër nga natyra. Megjithatë, ai tregon edhe se të tjerë thoshin që skllavëria ishte kundër natyrës, e bazuar vetëm te forca, dhe për këtë arsye e padrejtë. Ndër kritikët e rrallë ishin poeti tragjik Euripidi, oratori Alkidamanti dhe poeti komik Filemoni.