Orakulli i Delfit dhe Pithia

Delfi është një vend i shenjtë lart në shpatet e malit Parnas, në Greqinë qendrore. Në lashtësi ishte μαντεῖον më i famshëm, një orakull: një vend ku njerëzit i bënin një zoti pyetje për të ardhmen. Zoti i Delfit ishte Apoloni, zoti i dritës, i muzikës dhe i profecisë.

Grekët tregonin një mit për Delfin. Zeusi donte të gjente qendrën e botës. Lëshoi dy shqiponja, njërën drejt lindjes dhe tjetrën drejt perëndimit. Dy shqiponjat u takuan mbi Delf. Prandaj grekët e quajtën Delfin ὀμφαλός, kërthiza e tokës. Një mit tjetër thotë se një gjarpër i madh, Pitoni, e ruante vendin, derisa Apoloni e vrau me shigjetat e tij. Emri i vjetër i Delfit ishte Πυθώ, Pito, dhe prej tij vjen emri i priftëreshës së Apolonit, Πυθία, Pithia.

Arkeologët kanë zbuluar se në Delf njerëzit adhuronin zotat që nga shekulli IX p.e.s., dhe se shenjtërorja u rrit në shekullin VIII p.e.s. Qytete nga e gjithë bota greke vinin këtu dhe ndërtonin thesare të vogla për të ruajtur dhuratat e tyre për Apolonin.

Pithia ishte një grua nga Delfi. Njerëzit besonin se Apoloni fliste përmes gojës së saj. Historiani Diodori tregon se në kohët e hershme ajo ishte një vajzë e re, por më vonë ishte një grua mbi pesëdhjetë vjeç, e veshur si vajzë e re.

Vizitorët sillnin dhurata dhe bënin një flijim, shpesh një dhi. Poshtë tempullit ndodhej një dhomë e vogël, ἄδυτον, vendi më i shenjtë i tempullit. Vetëm priftërinjtë mund të hynin aty. Atje Pithia ulej mbi një τρίπους, një trekëmbësh: një ndenjëse e lartë me tri këmbë. Ajo jepte përgjigjen e zotit, χρησμός. Shumica e përgjigjeve që janë ruajtur janë në vargje. Disa autorë të lashtë thonë se priftërinjtë ndihmonin për t’i vënë në rregull fjalët e saj, por historianët ende diskutojnë sa i madh ishte roli i tyre.

Autorët e lashtë flisnin gjithashtu për një çarje në tokë me një avull të çuditshëm, që Pithia e thithte. Më 1927, gjeologë francezë nuk gjetën asnjë çarje të tillë. Më 2001, një studim i ri gjeti dy çarje tektonike në shkëmbin nën tempull dhe një gaz me erë të ëmbël, etilenin, në një burim aty pranë. A ishte ky sekreti i Pithisë? Shkencëtarët dhe historianët ende nuk pajtohen.

Përgjigjet e Delfit u bënë të famshme, sepse shpesh mund të nënkuptonin dy gjëra. Historiani Herodoti tregon dy histori të njohura.

Krezi, një mbret shumë i pasur i Lidisë, donte të sulmonte persët. Dërgoi dhurata të pasura në Delf dhe i kërkoi këshillë zotit. Përgjigjja ishte: nëse Krezi sulmon persët, do të shkatërrojë një perandori të madhe. Krezi u gëzua dhe sulmoi. Por e humbi luftën, dhe perandoria e madhe që shkatërroi ishte e tija.

Më 480 p.e.s., ushtria e madhe perse po vinte drejt Athinës. Athinasit e pyetën orakullin çfarë të bënin. Pithia tha se një «mur prej druri» do t’i shpëtonte, dhe foli për «Salaminën hyjnore». Çfarë ishte muri prej druri? Disa athinas të moshuar menduan se ishte gardhi me ferra që dikur rrethonte Akropolin. Por Temistokliu tha se muri prej druri ishte flota, anijet prej druri. Athinasit i besuan dhe fituan betejën detare të Salaminës.

Sot janë ruajtur rreth 615 orakuj të Delfit. Historianët mendojnë se shumë prej tyre u shkruan pas ngjarjeve, që të dukej sikur orakulli kishte gjithmonë të drejtë.

Në hajatin e tempullit të Apolonit, vizitorët mund të lexonin thënie të shkurtra plot urtësi. Më e famshmja ishte γνῶθι σαυτόν, njih veten. Një tjetër ishte μηδὲν ἄγαν, asgjë me tepri. Udhëtari Pausania tregon se Shtatë të Urtët e Greqisë ia kushtuan këto thënie Apolonit. Mesazhi i tyre ishte: mos harro se je njeri dhe jo zot, dhe njih kufijtë e tu.

Orakulli funksionoi për më shumë se një mijë vjet. Shkrimtari Plutarku, që jetoi rreth vitit 100 e.s., ishte prift në Delf për shumë vite. Tempulli, rrënojat e të cilit i shohim sot, u përfundua më 334–333 p.e.s. Më vonë Perandoria Romake u bë e krishterë. Pas ligjeve të perandorit Theodosi I kundër feve të vjetra, në fund të shekullit IV e.s., tempulli u braktis.

Shumë më vonë, mbi rrënoja ndodhej një fshat i quajtur Kastri. Më 1892, Shkolla Franceze e Athinës nisi «Gërmimin e Madh», dhe shenjtërorja doli sërish në dritë. Që nga viti 1987, Delfi është Trashëgimi Botërore e UNESCO-s. Dhe grekët ende sot e citojnë «γνώθι σαυτόν».