Delos, kutsal ada

Delos minicik bir adadır: yaklaşık 5 kilometre uzunluğunda ve 1 kilometreden biraz fazla genişliğindedir. Tek tepesi Kynthos sadece 113 metre yüksekliktedir. Yine de bu νῆσος, bu ada, Yunanlılar için dünyalarının en önemli yerlerinden biriydi.

Bir efsane bunun nedenini anlatır. Tanrıça Leto ikiz bekliyordu ve bebeklerin babası Zeus'tu. Zeus'un karısı Hera çok öfkeliydi ve hiçbir toprak Leto'yu kabul etmeye cesaret edemiyordu. Yalnızca Delos evet dedi. Eski bir şiir, Apollon'a Homerik İlahi, Leto'nun kollarını bir φοῖνιξ'e, bir palmiyeye, doladığını ve Apollon'u doğurduğunu anlatır.

Sonraki şairler başka şeyler de ekledi. Pindaros ve Kallimakhos, Delos'un bir zamanlar denizde yüzdüğünü söyler. Kallimakhos, adanın ilk adının Ἀστερίη olduğunu, çünkü bir ἀστήρ, bir yıldız gibi gökten suya atladığını söyler. Doğumdan sonra ada durdu. Onun şiirinde denizciler adaya yeni bir ad verdi, çünkü ada artık ἄδηλος, yani görünmez, dolaşmıyordu. Böylece Yunanlılar Delos adında δῆλος (“açık, görünür”) sözcüğünü duyuyordu. Unutma, bu bir öyküdür, tarih değildir.

Kutsal için Yunanca sözcük ἱερός'tur, kutsal bir yer ise ἱερόν, yani tapınak alanıdır. İnsanlar burayı klasik dönem Yunanlılarından çok önce kullanıyordu: Apollon'un tapınak alanının altında MÖ 1400–1200'den kalıntılar vardır. MÖ 7. yüzyılın sonlarına doğru Naksos Adası halkı Apollon'a görkemli armağanlar verdi. Bunların arasında mermerden λέοντες, yani aslanlar, dizisi vardı; kutsal bir λίμνη'ye, bir göle, bakıyorlardı. Kaç tane olduklarını bilmiyoruz: bugünün yazarları en az dokuz, bazıları on altı diyor. Şimdi dışarıda gördüğün aslanlar kopyadır. Asılları adanın müzesinde, havanın etkisinden korunuyor. Herodotos'un “tekerlek biçimli” dediği göl de yok oldu: 1925'te, bir sıtma salgınından sonra kurutuldu.

Delos'un alışılmadık kuralları da vardı. Kutsal bir ada “temiz” kalmalıydı, bu yüzden Atinalılar adayı iki kez “arındırdı”. MÖ 6. yüzyılda Atinalı yönetici Peisistratos, tapınak alanından görünen mezarları kazdırdı. MÖ 426/425 kışında Atinalılar adadaki bütün mezarları kaldırdı. Tarihçi Thukydides şaşırtıcı bir kural ekler: o andan sonra kimsenin Delos'ta ölmesine ya da doğum yapmasına izin yoktu. İnsanlar çok yakındaki komşu ada Rineia'ya geçmek zorundaydı.

MÖ 478/477'de, Pers savaşlarından sonra, Atina ve birçok Yunan kenti bir ittifak kurdu. Ortak paralarını Delos'ta sakladıkları ve tapınak alanında toplandıkları için ona bugün Delos Birliği diyoruz. Yaklaşık MÖ 454'te para Atina'ya taşındı. O sırada müttefikler giderek Atina'nın uyruklarına benziyordu.

Adanın en zengin yılları daha sonra geldi. MÖ 167/166'da Roma, Delos'u Atina'ya verdi ve burayı tüccarların vergi ödemediği serbest bir liman yaptı. Adanın kendi halkı ise sürüldü. Pek çok ülkeden tüccar geldi.

Bu zenginliğin korkunç bir yüzü vardı. Delos, δοῦλοι'nin, yani köleleştirilmiş insanların, büyük pazarı oldu. Coğrafyacı Strabon, burada bir günde on binlerce kişinin alınıp gönderilebildiğini yazdı. Sayısını doğrulayamayız, ama bu, pazarın ne kadar ünlü olduğunu gösterir.

Son çok şiddetli oldu. MÖ 88'de, Roma ile Kral Mithridates arasındaki savaşta, kralın askerleri surları olmayan adaya saldırdı. Yazar Pausanias, erkekleri öldürdüklerini, kadınları ve çocukları köleleştirdiklerini söyler. MÖ 69'da adaya yeniden saldırıldı. MS 2. ve 3. yüzyıllarda yalnızca küçük bir yerleşim kalmıştı.

Yüzyıllar boyunca Delos taşlar ve çalılarla kaplıydı. 15. ve 19. yüzyıllar arasında yaklaşık yüz gezgin ada hakkında yazdı ve birçoğu burayı ziyaret etmesi zor bir yer olarak gördü. 1873'te Atina Fransız Okulu kazılara başladı ve çalışmalar o zamandan beri, aralarla sürüyor. Orada Yunan arkeologlar ve başka ülkelerden bilim insanları da çalıştı. Yine de antik alanın yalnızca yaklaşık üçte biri ortaya çıkarıldı. Kentin büyük bölümü hâlâ toprağın altında.

1990'da Delos, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Adada, arkeolojik çalışma için gereken binalar dışında yapı yapmak yasaktır. Bu yüzden burada başka Yunan adalarındaki gibi modern bir kent yoktur. Ziyaretçiler genellikle yakındaki Mikonos'tan tekneyle günübirlik gelir.

Orada yürürken aslan dizisini ve Apollon'un ναός'unun, yani tapınağının, kalıntılarını ara. Yunanca bu sözcükleri hâlâ kullanıyor. Adanın adı hâlâ Δήλος, kutsal bir yer hâlâ ιερό, ναός da hâlâ tapınak ya da kilise demektir. Νησί, bugün Yunanlıların ada için kullandığı sözcüktür ve eski νησίον, küçük ada, sözcüğünden gelir.