Η Δήλος, το ιερό νησί

Η Δήλος είναι μικροσκοπική: έχει μήκος περίπου 5 χιλιόμετρα και πλάτος λίγο πάνω από 1 χιλιόμετρο. Ο μοναδικός της λόφος, ο Κύνθος, έχει ύψος μόλις 113 μέτρα. Κι όμως, για τους Έλληνες αυτή η νῆσος, αυτό το νησί, ήταν ένας από τους σημαντικότερους τόπους του κόσμου τους.

Ένας μύθος εξηγεί γιατί. Η θεά Λητώ περίμενε δίδυμα από τον Δία. Η Ήρα, η γυναίκα του Δία, ήταν έξαλλη, και καμία στεριά δεν τολμούσε να δεχτεί τη Λητώ. Μόνο η Δήλος είπε ναι. Ένα παλιό ποίημα, ο Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα, λέει ότι η Λητώ αγκάλιασε έναν φοίνικα, ένα φοινικόδεντρο, και γέννησε τον Απόλλωνα.

Αργότερα, ποιητές πρόσθεσαν κι άλλα. Ο Πίνδαρος και ο Καλλίμαχος λένε ότι η Δήλος κάποτε έπλεε στη θάλασσα. Ο Καλλίμαχος λέει ότι το πρώτο της όνομα ήταν Ἀστερίη, επειδή είχε πηδήξει από τον ουρανό στο νερό σαν ἀστήρ, σαν αστέρι. Μετά τη γέννα, σταμάτησε να κινείται. Στο ποίημά του, οι ναυτικοί της έδωσαν νέο όνομα, επειδή δεν έπλεε πια ἄδηλος, αθέατη. Έτσι, οι Έλληνες άκουγαν στο όνομα Δήλος τη λέξη δῆλος, «φανερός, ορατός». Να θυμάσαι ότι αυτό είναι μια ιστορία, όχι ιστορικό γεγονός.

Η αρχαία λέξη για κάτι ιερό είναι ἱερός, και ένας άγιος τόπος είναι ἱερόν, ένα ιερό. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν αυτόν τον τόπο πολύ πριν από τους Έλληνες της κλασικής εποχής: κάτω από το ιερό του Απόλλωνα υπάρχουν κατάλοιπα του 1400–1200 π.Χ. Προς το τέλος του 7ου αιώνα π.Χ., οι κάτοικοι της Νάξου χάρισαν στον Απόλλωνα λαμπρά δώρα. Ανάμεσά τους ήταν μια σειρά από μαρμάρινα λιοντάρια, οι αρχαίοι λέοντες, που κοιτούσαν προς μια ιερή λίμνη. Δεν ξέρουμε πόσα ήταν: οι σημερινοί συγγραφείς λένε τουλάχιστον εννιά, και κάποιοι δεκαέξι. Τα λιοντάρια που βλέπεις τώρα έξω είναι αντίγραφα. Τα πρωτότυπα βρίσκονται στο μουσείο του νησιού, προστατευμένα από τον καιρό. Η λίμνη, που ο Ηρόδοτος την ονομάζει «τροχοειδή», δηλαδή σαν ρόδα, χάθηκε κι αυτή: αποξηράνθηκε το 1925, μετά από έξαρση ελονοσίας.

Η Δήλος είχε και ασυνήθιστους κανόνες. Ένα ιερό νησί έπρεπε να μένει «καθαρό», γι' αυτό οι Αθηναίοι το «εξάγνισαν» δύο φορές. Τον 6ο αιώνα π.Χ., ο Αθηναίος άρχοντας Πεισίστρατος έσκαψε τους τάφους που φαίνονταν από το ιερό. Τον χειμώνα του 426/425 π.Χ., οι Αθηναίοι απομάκρυναν όλους τους τάφους του νησιού. Ο ιστορικός Θουκυδίδης προσθέτει έναν παράξενο κανόνα: από τότε, κανείς δεν επιτρεπόταν να πεθάνει ή να γεννήσει στη Δήλο. Οι άνθρωποι έπρεπε να περνούν στο διπλανό νησί, τη Ρήνεια, που είναι πολύ κοντά.

Το 478/477 π.Χ., μετά τους πολέμους με τους Πέρσες, η Αθήνα και πολλές ελληνικές πόλεις σχημάτισαν μια συμμαχία. Επειδή φύλαγαν τα κοινά χρήματα στη Δήλο και συνεδρίαζαν στο ιερό, σήμερα τη λέμε Δηλιακή Συμμαχία. Γύρω στο 454 π.Χ., τα χρήματα μεταφέρθηκαν στην Αθήνα. Τότε οι σύμμαχοι είχαν αρχίσει να μοιάζουν περισσότερο με υπηκόους της Αθήνας.

Τα πιο πλούσια χρόνια του νησιού ήρθαν αργότερα. Το 167/166 π.Χ., η Ρώμη έδωσε τη Δήλο στην Αθήνα και την έκανε ελεύθερο λιμάνι, όπου οι έμποροι δεν πλήρωναν φόρους. Τους ίδιους τους Δηλίους τους έδιωξαν. Έμποροι έφταναν από πολλές χώρες.

Αυτός ο πλούτος είχε μια φρικτή πλευρά. Η Δήλος έγινε μεγάλη αγορά για δούλους. Ο γεωγράφος Στράβων έγραψε ότι μπορούσε να δέχεται και να στέλνει δεκάδες χιλιάδες δούλους σε μία μόνο μέρα. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον αριθμό του, δείχνει όμως πόσο γνωστή ήταν η αγορά.

Το τέλος ήταν βίαιο. Το 88 π.Χ., στον πόλεμο της Ρώμης με τον βασιλιά Μιθριδάτη, οι στρατιώτες του επιτέθηκαν στο νησί, που δεν είχε τείχη. Ο συγγραφέας Παυσανίας λέει ότι σκότωσαν τους άντρες και έκαναν δούλους τις γυναίκες και τα παιδιά. Το 69 π.Χ., το νησί δέχτηκε κι άλλη επιδρομή. Τον 2ο και τον 3ο αιώνα μ.Χ., είχε απομείνει μόνο ένας μικρός οικισμός.

Για αιώνες, η Δήλος ήταν σκεπασμένη με πέτρες και θάμνους. Περίπου εκατό ταξιδιώτες έγραψαν γι' αυτήν από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα, και πολλοί το βρήκαν δύσκολο τόπο. Το 1873, η Γαλλική Σχολή Αθηνών άρχισε να σκάβει, και το έργο της συνεχίζεται από τότε, με διακοπές. Εκεί δούλεψαν και Έλληνες αρχαιολόγοι και μελετητές από άλλες χώρες. Ακόμα κι έτσι, έχει έρθει στο φως μόνο περίπου το ένα τρίτο του αρχαίου χώρου. Μεγάλο μέρος της πόλης βρίσκεται ακόμα κάτω από το χώμα.

Το 1990, η Δήλος μπήκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Στο νησί απαγορεύεται να χτίσει κανείς, εκτός από κτίρια που χρειάζονται για το αρχαιολογικό έργο. Έτσι, εδώ δεν υπάρχει σύγχρονη πόλη, όπως σε άλλα ελληνικά νησιά. Οι επισκέπτες συνήθως έρχονται για μια μέρα με το καράβι από τη διπλανή Μύκονο.

Όταν περπατάς εκεί, ψάξε τη σειρά με τα λιοντάρια και τα ερείπια του ναού του Απόλλωνα. Τα ελληνικά χρησιμοποιούν ακόμα αυτές τις λέξεις. Το νησί λέγεται ακόμα Δήλος, ένας άγιος τόπος είναι ακόμα ιερό, και ο ναός είναι ακόμα ναός ή εκκλησία. Το νησί των σημερινών ελληνικών έρχεται από το αρχαίο νησίον, το μικρό νησί.