Czasy w języku greckim buduje się z zaledwie dwóch tematów każdego czasownika, jednego dla czynności trwających i drugiego dla czynności jednorazowych i zakończonych, oraz z czasownika posiłkowego έχω w czasach złożonych. Gramatyki wyróżniają osiem czasów: teraźniejszy, imperfekt, aoryst, dwa czasy przyszłe, perfekt, zaprzeszły i przyszły uprzedni. Gdy zrozumiesz dwa tematy, większość z nich ułoży się sama. W transkrypcji akcent oznacza sylabę akcentowaną; ch wymawia się jak polskie ch w słowie „chleb”, d jak angielskie th w „this”, a th jak angielskie th w „think”.
| Czas (nazwa grecka) | Przykład | Wymowa | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Teraźniejszy (ενεστώτας) | γράφω | gráfo | piszę |
| Imperfekt (παρατατικός) | έγραφα | égrafa | pisałem, zwykle pisałem |
| Aoryst (αόριστος) | έγραψα | égrapsa | napisałem |
| Przyszły ciągły | θα γράφω | tha gráfo | będę pisać (regularnie) |
| Przyszły prosty | θα γράψω | tha grápso | napiszę (raz) |
| Perfekt (παρακείμενος) | έχω γράψει | écho grápsi | napisałem (już), mam napisane |
| Zaprzeszły (υπερσυντέλικος) | είχα γράψει | ícha grápsi | napisałem wcześniej, miałem już napisane |
| Przyszły uprzedni | θα έχω γράψει | tha écho grápsi | będę miał napisane |
Aspekt: klucz do greckich czasów
W grece nie liczy się tylko to, kiedy coś się dzieje, ale też jak to widzimy: jako proces lub powtarzany nawyk (aspekt trwający) albo jako jedno zakończone zdarzenie (aspekt prosty). Polakom będzie to bliskie: to ta sama różnica co między „pisać” a „napisać”. Każdy czasownik ma temat dla każdego aspektu: γραφ- i γραψ- dla γράφω.
| Trwający: γραφ- | Prosty: γραψ- | |
|---|---|---|
| Teraźniejszość | γράφω | (brak) |
| Przeszłość | έγραφα | έγραψα |
| Przyszłość | θα γράφω | θα γράψω |
| Tryb łączący (να) | να γράφω | να γράψω |
| Tryb rozkazujący | γράφε / γράφετε | γράψε / γράψτε |
Porównaj: Όταν ήμουν φοιτητής, έγραφα ποιήματα. (Kiedy byłem studentem, pisałem wiersze.) Χθες έγραψα ένα ποίημα. (Wczoraj napisałem wiersz.) Czas teraźniejszy ma tylko formę trwającą, bo to, co dzieje się teraz, z natury jest w toku, tak jak po polsku. Notatka o aspekcie wyjaśnia tę ideę na wielu przykładach.
Pełna tabela czasownika regularnego: γράφω
| Osoba | Teraźniejszy | Imperfekt | Aoryst | Przyszły ciągły | Przyszły prosty | Perfekt |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ja | γράφω | έγραφα | έγραψα | θα γράφω | θα γράψω | έχω γράψει |
| ty | γράφεις | έγραφες | έγραψες | θα γράφεις | θα γράψεις | έχεις γράψει |
| on, ona, ono | γράφει | έγραφε | έγραψε | θα γράφει | θα γράψει | έχει γράψει |
| my | γράφουμε | γράφαμε | γράψαμε | θα γράφουμε | θα γράψουμε | έχουμε γράψει |
| wy | γράφετε | γράφατε | γράψατε | θα γράφετε | θα γράψετε | έχετε γράψει |
| oni, one | γράφουν | έγραφαν | έγραψαν | θα γράφουν | θα γράψουν | έχουν γράψει |
Oba czasy przeszłe mają te same końcówki: -α, -ες, -ε, -αμε, -ατε, -αν. W mowie usłyszysz też γράφουνε, γράφανε i γράψανε dla „oni”. Czas zaprzeszły to perfekt z είχα zamiast έχω: είχα γράψει, είχες γράψει...
Augment ε- w czasach przeszłych
W czasach przeszłych akcent musi paść na trzecią sylabę od końca. Gdy czasownik jest na to za krótki, greka dodaje z przodu akcentowane ε-, czyli augment: γράφω → έγραφα, έγραψα; πίνω → έπινα; κάνω → έκανα. Gdy akcent może paść wewnątrz słowa, augment znika: έγραψα, ale γράψαμε, έγραφα, ale γράφατε. Dłuższe czasowniki nigdy go nie potrzebują: διαβάζω → διάβασα, αγοράζω → αγόρασα, a czasowniki zaczynające się od samogłoski go nie przyjmują: ακούω → άκουσα. Kilka częstych czasowników dostaje zamiast niego η-: θέλω → ήθελα, ξέρω → ήξερα.
Czas teraźniejszy i imperfekt: czynności trwające
Czas teraźniejszy obejmuje zarówno „piszę” teraz, jak i „piszę” zwykle: τώρα γράφω ένα email (teraz piszę maila), γράφω κάθε μέρα (piszę codziennie). Zobacz notatkę czas teraźniejszy.
Imperfekt (παρατατικός) to przeszłość widziana od środka: czynność w toku, nawyk albo tło, jak polski czas przeszły niedokonany. Διάβαζα όταν χτύπησε το τηλέφωνο. (Czytałem, kiedy zadzwonił telefon.) Κάθε καλοκαίρι πηγαίναμε στη Νάξο. (Co lato jeździliśmy na Naksos.) Przeczytaj notatkę imperfekt.
Aoryst: grecki czas przeszły prosty
Aoryst (αόριστος) to najczęściej używany czas przeszły: jedna zakończona czynność, jak polski czas przeszły dokonany. Χθες έφαγα σουβλάκι. (Wczoraj zjadłem souvlaki.) Πότε ήρθες; (Kiedy przyjechałeś?) Jego temat tworzy się zwykle przez zmianę ostatniej spółgłoski tematu czasu teraźniejszego:
| Teraźniejszy | Aoryst | Wymowa | Wzór |
|---|---|---|---|
| γράφω, δουλεύω | έγραψα, δούλεψα | égrapsa, dúlepsa | φ, β, π, ευ → ψ |
| αγοράζω, πληρώνω | αγόρασα, πλήρωσα | agórasa, plírosa | ζ, ν → σ |
| ανοίγω, παίζω | άνοιξα, έπαιξα | ánixa, épexa | γ, ζ, χ → ξ |
| μιλάω, τηλεφωνώ | μίλησα, τηλεφώνησα | mílisa, tilefónisa | -άω, -ώ → -ησα |
Najczęstsze czasowniki są nieregularne i po prostu trzeba się ich nauczyć: πάω → πήγα, έρχομαι → ήρθα, λέω → είπα, βλέπω → είδα, τρώω → έφαγα, πίνω → ήπια, παίρνω → πήρα, βρίσκω → βρήκα. Zobacz notatki aoryst, czasowniki nieregularne i poradnik 30 najczęstszych czasowników z formą przeszłą.
Dwa czasy przyszłe: θα γράφω i θα γράψω
Czas przyszły to zawsze θα + forma czasownika podobna do teraźniejszej. Z tematem trwającym oznacza przyszłość w toku lub powtarzaną, jak polskie „będę pisać”: θα σου γράφω κάθε εβδομάδα (będę do ciebie pisać co tydzień). Z tematem prostym oznacza jedno zdarzenie, jak polskie „napiszę”, i tej formy będziesz potrzebować najczęściej: θα σου γράψω αύριο (napiszę do ciebie jutro), θα πάμε στη θάλασσα (pojedziemy nad morze). Θα + imperfekt daje tryb przypuszczający: θα έγραφα (pisałbym); grzecznościowe θα ήθελα (chciałbym) tworzy się tak samo. Zobacz notatki wczoraj i jutro: πήγα, θα πάω i czas przyszły.
Czasy złożone z έχω
Perfekt to έχω + stała forma zakończona na -ει, zbudowana na temacie prostym: έχω γράψει, έχω πάει, έχω δει. Έχεις πάει ποτέ στην Κρήτη; (Byłeś kiedyś na Krecie?) Δεν έχω τελειώσει ακόμα. (Jeszcze nie skończyłem.) Grecy używają perfektu rzadziej niż Anglicy: zamiast angielskiego „Have you eaten?” zwykle pytają w aoryście, Έφαγες; (Zjadłeś?). Czas zaprzeszły είχα γράψει (miałem już napisane) i przyszły uprzedni θα έχω γράψει (będę miał napisane) działają tak samo. Przeczytaj notatki perfekt: έχω γράψει i czasy złożone w obu stronach.
Tryb rozkazujący i tryb łączący
- Tryb rozkazujący: γράψε! / γράψτε! (napisz!, raz) i γράφε! / γράφετε! (pisz!, pisz dalej, pisz regularnie). Zakaz tworzy się z μη + formą z να: μη γράφεις!, μη γράψεις! (nie pisz!). Zobacz notatkę tryb rozkazujący.
- Tryb łączący: να + czasownik, używany po θέλω, μπορώ, πρέπει i wielu innych: πρέπει να γράψω ένα email (muszę napisać maila), μου αρέσει να γράφω (lubię pisać). Nie ma własnego czasu, tylko dwa aspekty. Zobacz notatkę tryb łączący z να.
Czasowniki drugiej koniugacji: μιλάω
Czasowniki akcentowane na końcówce działają według tego samego systemu, z własnymi końcówkami w czasie teraźniejszym i imperfekcie.
| Czas | Forma | Wymowa | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Teraźniejszy | μιλάω | miláo | mówię |
| Imperfekt | μιλούσα | milúsa | mówiłem |
| Aoryst | μίλησα | mílisa | powiedziałem, porozmawiałem |
| Przyszły ciągły | θα μιλάω | tha miláo | będę mówić |
| Przyszły prosty | θα μιλήσω | tha milíso | porozmawiam |
| Perfekt | έχω μιλήσει | écho milísi | już rozmawiałem |
| Tryb rozkazujący | μίλα / μίλησε | míla / mílise | mów! |
Końcówki imperfektu to -ούσα, -ούσες, -ούσε, -ούσαμε, -ούσατε, -ούσαν. Więcej w notatce druga koniugacja. Czasowniki w stronie biernej i na -μαι mają własne formy (γράφομαι, γράφτηκα, θα γραφτώ), omówione w notatkach strona czynna i bierna oraz aoryst w obu stronach.
Najczęściej zadawane pytania
Ile czasów ma język grecki?
Osiem w trybie oznajmującym: teraźniejszy, imperfekt, aoryst, przyszły ciągły, przyszły prosty, perfekt, zaprzeszły i przyszły uprzedni. W codziennej mowie większość pracy wykonują czas teraźniejszy, aoryst, imperfekt i dwa czasy przyszłe.
Co to jest aoryst w grece?
Czas przeszły dla jednej, zakończonej czynności: έγραψα (napisałem), πήγα (poszedłem), είδα (zobaczyłem). To czas przeszły, którego będziesz używać najczęściej.
Czym różni się θα γράφω od θα γράψω?
θα γράφω to przyszłość trwająca lub powtarzana (będę pisać, będę pisać regularnie); θα γράψω to jedno zdarzenie (napiszę to). Druga forma jest dużo częstsza.
Czy greka ma czas perfekt?
Tak: έχω + forma na -ει, jak w έχω γράψει (napisałem już). Ale Grecy używają go rzadziej niż Anglicy i często wolą aoryst.
Czasy pojawiają się w naszym kursie po kolei: teraźniejszy w A1, przyszły i aoryst pod koniec A1, imperfekt w A2. Zacznij od darmowego kursu greckiego A1 albo wejdź tutaj.