Οι χρόνοι των ρημάτων: αόριστος, μέλλοντας και άλλοι

Οι χρόνοι των ελληνικών ρημάτων φτιάχνονται από δύο μόνο θέματα κάθε ρήματος, ένα για τις διαρκείς πράξεις κι ένα για τις στιγμιαίες, ολοκληρωμένες πράξεις, συν το βοηθητικό έχω για τους συντελικούς χρόνους. Οι γραμματικές μετρούν οκτώ χρόνους: ενεστώτα, παρατατικό, αόριστο, δύο μέλλοντες, παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα. Μόλις κατανοήσει κανείς τα δύο θέματα, οι περισσότεροι μπαίνουν μόνοι τους στη θέση τους. Στη μεταγραφή ο τόνος δείχνει την τονισμένη συλλαβή, το ch αποδίδει το χ (όπως στο γερμανικό ach), το d το δ (σαν το αγγλικό th του «this») και το th το θ (σαν το αγγλικό th του «think»).

Ο ποιόν ενέργειας: το κλειδί των ελληνικών χρόνων

Σε γλώσσες όπως τα αγγλικά μετράει κυρίως πότε γίνεται κάτι. Στα ελληνικά μετράει και πώς το βλέπουμε: ως διαδικασία ή επαναλαμβανόμενη συνήθεια (εξακολουθητικό ποιόν) ή ως ένα ολοκληρωμένο γεγονός (στιγμιαίο ποιόν). Κάθε ρήμα έχει θέμα για το καθένα: γραφ- και γραψ- στο γράφω.

Συγκρίνετε: Όταν ήμουν φοιτητής, έγραφα ποιήματα. (συνήθεια) Χθες έγραψα ένα ποίημα. (μία φορά) Ο ενεστώτας έχει μόνο εξακολουθητική μορφή, γιατί ό,τι γίνεται τώρα είναι από τη φύση του σε εξέλιξη. Η σημείωση για τον ποιόν ενέργειας εξηγεί την ιδέα με πολλά παραδείγματα.

Πλήρης πίνακας για ένα ομαλό ρήμα: γράφω

Οι δύο παρελθοντικοί χρόνοι έχουν τις ίδιες καταλήξεις: -α, -ες, -ε, -αμε, -ατε, -αν. Στον προφορικό λόγο ακούγονται και τα γράφουνε, γράφανε και γράψανε στο τρίτο πληθυντικό. Ο υπερσυντέλικος είναι ο παρακείμενος με το είχα αντί για το έχω: είχα γράψει, είχες γράψει...

Η αύξηση ε- στο παρελθόν

Στους παρελθοντικούς χρόνους ο τόνος πρέπει να πέφτει στην προπαραλήγουσα. Όταν το ρήμα είναι πολύ σύντομο για κάτι τέτοιο, προστίθεται στην αρχή ένα τονισμένο ε-, η αύξηση: γράφω → έγραφα, έγραψα· πίνω → έπινα· κάνω → έκανα. Όταν ο τόνος μπορεί να πέσει μέσα στη λέξη, η αύξηση χάνεται: έγραψα αλλά γράψαμε, έγραφα αλλά γράφατε. Τα μακρύτερα ρήματα δεν τη χρειάζονται ποτέ: διαβάζω → διάβασα, αγοράζω → αγόρασα, και τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν δεν την παίρνουν: ακούω → άκουσα. Μερικά συχνά ρήματα παίρνουν η-: θέλω → ήθελα, ξέρω → ήξερα.

Ενεστώτας και παρατατικός: οι διαρκείς πράξεις

Ο ενεστώτας καλύπτει και την πράξη που γίνεται τώρα και τη συνήθεια: τώρα γράφω ένα email, γράφω κάθε μέρα. Δείτε ο ενεστώτας.

Ο παρατατικός είναι ένα παρελθόν που το βλέπουμε από μέσα: πράξη σε εξέλιξη, συνήθεια ή φόντο. Διάβαζα όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Κάθε καλοκαίρι πηγαίναμε στη Νάξο. Διαβάστε ο παρατατικός.

Ο αόριστος: το απλό παρελθόν

Ο αόριστος είναι ο πιο συχνός παρελθοντικός χρόνος: μία ολοκληρωμένη πράξη. Χθες έφαγα σουβλάκι. Πότε ήρθες; Το θέμα του σχηματίζεται συνήθως αλλάζοντας το τελευταίο σύμφωνο του θέματος του ενεστώτα:

Τα πιο συχνά ρήματα είναι ανώμαλα και απλώς πρέπει να τα μάθει κανείς: πάω → πήγα, έρχομαι → ήρθα, λέω → είπα, βλέπω → είδα, τρώω → έφαγα, πίνω → ήπια, παίρνω → πήρα, βρίσκω → βρήκα. Δείτε ο αόριστος, τα ανώμαλα ρήματα και τα 30 πιο συχνά ρήματα με τον αόριστό τους.

Οι δύο μέλλοντες: θα γράφω και θα γράψω

Ο μέλλοντας είναι πάντα θα + μια ρηματική μορφή που μοιάζει με ενεστώτα. Με το εξακολουθητικό θέμα δηλώνει διάρκεια ή επανάληψη στο μέλλον: θα σου γράφω κάθε εβδομάδα. Με το στιγμιαίο θέμα δηλώνει ένα μεμονωμένο γεγονός, και αυτή είναι η μορφή που χρειάζεται κανείς πιο συχνά: θα σου γράψω αύριο, θα πάμε στη θάλασσα. Το θα + παρατατικός δίνει τη δυνητική: θα έγραφα· το ευγενικό θα ήθελα φτιάχνεται με τον ίδιο τρόπο. Δείτε χθες και αύριο: πήγα, θα πάω και ο μέλλοντας.

Οι συντελικοί χρόνοι με το έχω

Ο παρακείμενος είναι έχω + μια άκλιτη μορφή σε -ει, φτιαγμένη από το στιγμιαίο θέμα: έχω γράψει, έχω πάει, έχω δει. Έχεις πάει ποτέ στην Κρήτη; Δεν έχω τελειώσει ακόμα. Τα ελληνικά χρησιμοποιούν τον παρακείμενο λιγότερο από τα αγγλικά: εκεί όπου ένας Άγγλος ρωτά «Have you eaten?», οι Έλληνες ρωτούν συνήθως με αόριστο, Έφαγες;. Ο υπερσυντέλικος είχα γράψει και ο συντελεσμένος μέλλοντας θα έχω γράψει λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Διαβάστε ο παρακείμενος: έχω γράψει και οι συντελικοί χρόνοι και στις δύο φωνές.

Προστακτική και υποτακτική

• Προστακτική: γράψε! / γράψτε! (μία φορά) και γράφε! / γράφετε! (συνέχισε, ή τακτικά). Για αρνητική προσταγή χρησιμοποιούμε μη + τη μορφή του να: μη γράφεις!, μη γράψεις!. Δείτε η προστακτική.
• Υποτακτική: να + ρήμα, μετά το θέλω, το μπορώ, το πρέπει και πολλά άλλα: πρέπει να γράψω ένα email, μου αρέσει να γράφω. Δεν έχει δικό της χρόνο, μόνο τα δύο ποιά ενέργειας. Δείτε η υποτακτική με το να.

Ρήματα της δεύτερης συζυγίας: μιλάω

Τα ρήματα που τονίζονται στην κατάληξη ακολουθούν το ίδιο σύστημα, με δικές τους καταλήξεις στον ενεστώτα και στον παρατατικό.

Οι καταλήξεις του παρατατικού είναι -ούσα, -ούσες, -ούσε, -ούσαμε, -ούσατε, -ούσαν. Περισσότερα στη σημείωση η δεύτερη συζυγία. Τα ρήματα της παθητικής φωνής και σε -μαι έχουν δικές τους μορφές (γράφομαι, γράφτηκα, θα γραφτώ), που εξηγούνται στις σημειώσεις ενεργητική και παθητική φωνή και ο αόριστος και στις δύο φωνές.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσους χρόνους έχουν τα ελληνικά;

Οκτώ στην οριστική: ενεστώτα, παρατατικό, αόριστο, εξακολουθητικό μέλλοντα, στιγμιαίο μέλλοντα, παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα. Στον καθημερινό λόγο, ο ενεστώτας, ο αόριστος, ο παρατατικός και οι δύο μέλλοντες κάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς.

Τι είναι ο αόριστος;

Το απλό παρελθόν για μία ολοκληρωμένη πράξη: έγραψα, πήγα, είδα. Είναι ο παρελθοντικός χρόνος που χρησιμοποιούμε περισσότερο.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο θα γράφω και στο θα γράψω;

Το θα γράφω δηλώνει διάρκεια ή επανάληψη στο μέλλον· το θα γράψω ένα μεμονωμένο γεγονός. Το δεύτερο είναι πολύ πιο συχνό.

Έχουν τα ελληνικά παρακείμενο;

Ναι: έχω + μορφή σε -ει, όπως στο έχω γράψει. Οι Έλληνες όμως τον χρησιμοποιούν λιγότερο απ' ό,τι οι αγγλόφωνοι τον αντίστοιχο χρόνο και προτιμούν συχνά τον αόριστο.

Οι χρόνοι έρχονται ένας ένας στο μάθημά μας: ο ενεστώτας στο A1, ο μέλλοντας και ο αόριστος στο τέλος του A1, ο παρατατικός στο A2. Ξεκινήστε με το δωρεάν μάθημα ελληνικών A1, ή αρχίστε εδώ.