Tyrania, oligarchia i arystokracja: formy rządów w starożytnej Grecji

Starożytna Grecja nie była jednym krajem. Każde miasto-państwo miało własny ustrój, swoje πολίτευμα, który mógł się z czasem zmieniać. Grecy mieli jasne słowa na te możliwości:

• Monarchia (μοναρχία): rządzi jedna osoba, od μόνος „sam” i ἀρχή „władza”. Król to βασιλεύς.
• Arystokracja (ἀριστοκρατία): „najlepsi”, οἱ ἄριστοι, mają władzę, κράτος. W praktyce były to rody szlacheckie.
• Oligarchia (ὀλιγαρχία): rządzą nieliczni, ὀλίγοι, zwykle bogaci.
• Tyrania (τυραννίς): jeden człowiek przejmuje władzę poza prawem.
• Demokracja (δημοκρατία): władzę ma lud, δῆμος.

W IV wieku p.n.e. Arystoteles ułożył je w pary (Polityka 3, 1279a–b). Dobry rząd działa dla całej wspólnoty, zły dla własnych władców. Królestwo wyradza się w tyranię, arystokracja w oligarchię, a to, co nazywa „rządem konstytucyjnym”, w demokrację, którą opisuje jako władzę w interesie ubogich. Dzisiejszych czytelników często dziwi, że demokracja znalazła się na jego liście złych ustrojów.

Dla nas tyran to okrutny władca. W dawnym greckim użyciu słowo mówiło, jak człowiek zdobył władzę, a nie jak z niej korzystał: τύραννος rządził bez prawnego tytułu. Słownik Liddella i Scotta uznaje je za zapożyczenie, prawdopodobnie z lidyjskiego lub frygijskiego; dokładne pochodzenie jest nieznane. Niektórzy byli surowi. Herodot (5.92) opowiada, że Periander z Koryntu poprosił o radę Trazybula z Miletu, a ten po prostu przeszedł przez pole, ścinając najwyższe kłosy. Periander zrozumiał: miał pozbyć się najwybitniejszych obywateli.

Najsłynniejszy przypadek to Pizystrat z Aten. Herodot (1.59) pisze, że zranił siebie i swoje muły, wjechał na agorę i twierdził, że napadli go wrogowie. Mimo ostrzeżenia Solona Ateńczycy przegłosowali dla niego straż uzbrojoną w maczugi. Z jej pomocą zajął Akropol około 560 r. p.n.e. A jednak, dodaje Herodot, zachował dotychczasowych urzędników i prawa. Ustrój polityczny Aten (16), dzieło Arystotelesa lub jego ucznia, mówi, że pożyczał pieniądze ubogim rolnikom i że jego rządy nazywano złotym wiekiem Kronosa. Wypędzony dwukrotnie, sprawował władzę tylko przez 19 ze swoich ostatnich 33 lat (rozdz. 17; Polityka podaje 17).

Niewiele tyranii przetrwało długo. Arystoteles (Polityka 5, 1315b) podaje 100 lat dla najdłuższej, w Sykionie, 73,5 roku dla Koryntu i mówi, że większość była krótka. W Atenach tyrania skończyła się w 510 r. p.n.e., gdy spartański król Kleomenes z pomocą Ateńczyków wypędził Hippiasza, syna Pizystrata.

Wieloma miastami kierowała mała grupa. We wczesnych Atenach najwyższe urzędy przypadały „według urodzenia i bogactwa” (Ustrój polityczny Aten 3.1). W Koryncie, pisze Herodot, oligarchia rodu Bakchiadów rządziła miastem i zawierała małżeństwa tylko we własnym gronie, aż Kypselos, według tradycji około 657 r. p.n.e., obalił ją i został tyranem.

Czy była to arystokracja, czy oligarchia? Granica nie jest ostra. Dla Arystotelesa arystokracja służy dobru wspólnemu, a oligarchia bogatym, a prawdziwa różnica między oligarchią a demokracją to bogactwo i ubóstwo. O nazwy można było się spierać: podaje, że jedni nazywali Spartę demokracją, z powodu wspólnego wychowania i posiłków, a inni oligarchią, bo urzędników wybierano, a nie losowano (Polityka 4, 1294b). Świadectw o większości greckich oligarchii jest mało, więc wiele pozostaje niepewnych.

Nawet demokratyczne Ateny dwukrotnie wpadły w ręce oligarchii. W 411 r. p.n.e. Czterystu odebrało władzę zgromadzeniu. W 404 r. p.n.e., po klęsce ze Spartą, rządziła grupa trzydziestu mężczyzn wspierana przez Spartan. Zabili co najmniej 1500 osób, według Ustroju politycznego Aten (35.4). Wygnańcy pod wodzą innego Trazybula, Ateńczyka, podjęli walkę i w 403 r. p.n.e. demokracja wróciła. Ci ludzie byli oligarchią, a jednak zapamiętano ich jako „Trzydziestu Tyranów”: τύραννος stało się już wtedy obelgą.

Wszystkie te słowa wciąż są w słowniku nowogreckim Triantafyllidisa, który pokazuje, jak się zmieniły. Πολίτευμα to zwykłe słowo na ustrój kraju, z przykładem «Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία». Samo państwo to Ελληνική Δημοκρατία. Μοναρχία należy już do greckiej historii: w referendum z grudnia 1974 r. około 69% głosujących odrzuciło monarchię.

Inne słowa przesunęły znaczenie. Τύραννος to dziś każdy, kto gnębi innych, jak w «είναι ένας τύραννος μέσα στο σπίτι», a słowo kryje się w τυραννόσαυρος, dinozaurze. Ολιγαρχία to też mała grupa posiadająca dużą część bogactwa kraju, οικονομική ολιγαρχία. Αριστοκρατία to także klasa społeczna, a żartobliwie wyniosły człowiek to «βαριά αριστοκρατία». Przetrwały też składniki: ἄριστος daje άριστα, najwyższą ocenę w szkole, a ὀλίγος stało się λίγος, „mało”.

Największą niespodzianką jest δορυφόρος. Był to uzbrojony strażnik tyrana, a Herodot dba o to, by powiedzieć, że ludzie Pizystrata nie byli δορυφόροι, lecz maczugowcami. Dziś znaczy satelita, nowe znaczenie wzorowane na francuskim i angielskim satellite.